บทความที่ 5 ฮีตสิบสองครองสิบสี่

ฮีตสิบสอง

                     คำว่าฮีต      ตรงกับศัพท์บาลีว่า   จาริตตะ   สันสกฤตว่า   จาริตระ    แปลว่าขนบธรรมเนียม   แบบแผน   ความประพฤติดีงาม   หรือประเพณี   ฮีตนั้น  มี 12 อย่าง     หรือประเพณีทำบุญสิบสองเดือน   มีดังต่อไปนี้   (จากหนังสือ    ประเพณีโบราณไทยอีสาน    พระมหาปรีชา   ปริญญาโณ)

1.บุญกรรมเข้า

                        ภิกษุผู้ต้องอาบัติสังฆาทิเสส   ต้องอยู่กรรมจึงจะพ้นอาบัติ   ญาติโยมผู้หวังบุญกุศลไปบริจาคทาน   รักษาศีล   ฟังธรรม   เกี่ยวกับการเข้ากรรมของพระภิกษุ   เรียกว่า   บุญเข้ากรรม  กำหนดเอาเดือนอ้ายเป็นเวลาทำ   จะเป็นข้างขึ้นหรือข้างแรมก็ได้    วันที่นิยมทำกัน   กำหนดเอาวันขึ้น 15  ค่ำ  เพราะมีกำหนดทำในระหว่างเดือนอ้าย  จึงมีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า  บุญเดือนอ้าย

                      มูลเหตุแห่งการทำ    ภิกษุผู้ต้องอาบัติสังฆาทิเสสแล้วต้องเข้ากรรม    ถ้าไม่เข้ากรรม  ถือว่า  ไม่บริสุทธิ์    แม้จะบำเพ็ญคุณงามความดี   ก็ไม่อาจบรรลุมรรคผลได้    มีตัวอย่างเล่าไว้ใน สมัยพระกัสสปพุทธเจ้า    ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งล่องเรือไปในแม่น้ำคงคา   เอามือจับใบตะไคร้   เมื่อเรือแล่นไป   ใบตะไคร้ขาด    ท่านคิดว่าเป็นเรื่องเล็ก    เวลาใกล้จะตายคิดจะแสดงอาบัติ   แต่หาพระภิกษุจะรับแสดงไม่มี      แม้ท่านจะบำเพ็ญธรรมอยู่ในป่านานถึง   2  หมื่นปี   ก็ไม่อาจบรรลุธรรมชั้นสูงได้   เวลาตายไปแล้ว   ได้ไปเกิดเป็นพญานาคชื่อ   เอรกปัต   คงจะเป็นเพราะเหตุนี้    นักปราชญ์โบราณอีสานจึงได้จัดการเข้ากรรมไว้ให้เป็นประเพณี 

                          พิธีทำ    ภิกษุผู้จะเข้ากรรม   ต้องจัดแจงสถานที่ให้สะอาด   ตั้งน้ำกินน้ำใช้ให้เพียงพอ   ที่ที่จะเข้ากรรมเป็นกระท่อมเล็กๆ   เลือกเอาวัดที่ไม่มีภิกษุมาก   ไม่มีภิกษุสัญจรไปมา   เมื่อถึงเวลาแล้ว   ภิกษุผู้จะเข้ากรรมนั้น    ห่มผ้าเฉลียงบ่า    เข้าไปหาสงฆ์    กราบพระเถระ    แล้วกล่าวคำขอปริวาสกะสงฆ์    อยู่ปริวาส

ครบกำหนดแล้วขอมานัต    อยู่มานัตครบ  6  ราตรี   แล้วขออัพภาน[1]    เมื่อสงฆ์ให้อัพภานแล้ว   ถือว่าออกกรรมเป็นผู้บริสุทธิ์แล้ว   

                           สำหรับคฤหัสถ์   ในขณะที่พระภิกษุเข้ากรรมนั้น    คอยรับใช้ท่านและถวายจตุปัจจัยไทยธรรม   จนกว่าท่านจะออกจากกรรม   เมื่อท่านออกจากกรรมแล้ว   ก็จัดให้มีการฟังเทศน์ตลอดวัน   การทำ

บุญแก่พระผู้ออกจากกรรมนี้   ถือกันว่าได้บุญกุศลมาก

2.บุญคูณลาน

                         สถานที่ที่ทำสำหรับนวดข้าว      เรียกว่า     ลาน      การนำเอาข้าวที่นวดแล้วมากองขึ้นให้สูง 

เรียกคูณลาน  ชาวนาที่ทำนาได้ผล  เมื่อต้องการบำเพ็ญกุศลมีให้ทาน  เป็นต้น   ก็จัดเอาลานเป็นสถานที่ทำบุญ

การทำบุญในสถานที่ดังกล่าว   เรียกบุญคูณลาน   กำหนดเอาเดือนยี่เป็นเวลาทำ    เพราะมีกำหนดการทำในเดือนยี่    จึงมีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า   บุญเดือนยี่

                          มูลเหตุแห่งการทำ    เรื่องเดิมมีว่า   สมัยพระพุทธเจ้า   ทรงพระนามว่า   กัสสปะ   มีชาวนาสองพี่น้องทำนาร่วมกัน    เมื่อข้าวเป็นน้ำนม   น้องชายอยากจะทำข้าวมธุปายาส[2]    ถวายแด่พระสงฆ์   มีพระ

กัสสปะเป็นประธาน    ชวนพี่ชาย   แต่พี่ชายไม่สามารถทำได้   จึงแบ่งนากัน   พอน้องชายได้กรรมสิทธิ์ใน

ที่นาแล้ว    ก็เอาข้าวในนาของตนทำทานถึง   9   ครั้ง   คือเวลาข้าวเป็นน้ำนม   1  ครั้ง    เป็นข้าวเม่า  1 ครั้ง

เก็บเกี่ยว  1  ครั้ง    จักตอกมัด   1  ครั้ง   มัดฟ่อน   1  ครั้ง    กองในลาน   1  ครั้ง   ทำเป็นลอม   1  ครั้ง   เวลา

ฟาดข้าว  1  ครั้ง    ขนใส่ยุ้งฉาง  1  ครั้ง    การถวายทานทุกครั้ง   น้องชายปรารถนาเป็นพระอรหันต์   ครั้น

มาถึงศาสนาพระโคดม   น้องชายได้มาเกิดเป็นพราหมณ์    นามว่า   โกญทัญญะ    ได้ออกบวชเป็นพระภิกษุ

องค์แรกได้เป็นพระอรหันต์    และได้รับสมณฐานันดรศักดิ์ที่รัตตัญญู

                           ส่วนพี่ชาย  ได้ถวายข้าวในนาเพียงครั้งเดียวคือในเวลาทำนาแล้ว    ได้ตั้งปณิธานขอให้สำเร็จ

เป็นอริยบุคคล    ครั้งมาถึงศาสนาพระโคดม    ได้มาเกิดเป็นสุภัททปริพาชก  บวชในพระพุทธศาสนา   แต่ไม่

มีโอกาสเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า    พระองค์จะเสด็จดับขันธปรินิพพาน    ได้เข้าไปทูลถามความสงสัยพระองค์

ภายในม่านเวลาจบเทศน์    ได้สำเร็จเป็นอนาคามี    เป็นอริยะบุคคลองค์สุดท้าย    การถวายข้าว   เป็นทานมี

อานิสงส์มาก   จึงถือเป็นประเพณีถวายมาจนทุกวันนี้  

                          พิธีทำ     จัดเอาลานเป็นสถานที่ทำบุญ    บอกกล่าวญาติพี่น้องให้มาร่วมทำบุญ    นิมนต์พระ

สงฆ์มาเจริญพระพุทธมนต์    จัดน้ำอบน้ำหอมไว้ประพรม   ขึงด้ายสายสิญจน์รอบกองข้าว   เมื่อพระสงฆ์

เจริญพระพุทธมนต์แล้ว   ถวายอาหารบิณฑบาต    เสร็จแล้วเลี้ยงแขกคน    พระสงฆ์อนุโมทนา   ประพรม

น้ำพระพุทธมนต์     น้ำพระพุทธมนต์นำไปรด     ข้าวนา     วัวควาย    ต่อไปทำพิธีสู่ขวัญ    การสู่ขวัญครั้งนี้

สู่ให้เจ้าของนาและควาย       โดยถือว่าให้เกิดความสุขสวัสดี       นอกจากนี้แล้วมีการทำบุญคุ้ม     และบุญกุ้มข้าวใหญ่

                          บุญคุ้ม   หมู่บ้านหนึ่งหรือกลุ่มหนึ่ง    มีการรวมกลุ่มกันทำบุญ    เรียกบุญคุ้ม   พิธีทำ   คนในคุ้มนั้น  ทุกครัวเรือนพากันปลูกปะรำขึ้น    กลางคืนนำดอกไม้ธูปเทียนมารวมกันมารับศีลฟังเทศน์  มีมหรสพ

ครบงันตลอดคืน   รุ่งเช้ามีการถวายอาหารบิณฑบาต

                           บุญกุ้มข้าวใหญ่    การนำข้าวเปลือกมารวมกัน   ทำบุญกุ้มข้าวใหญ่   พิธีทำเหมือนกับบุญคุ้ม

ต่างแต่สถานที่ที่จะทำบุญกุ้มข้าวใหญ่   ต้องเป็นศาลากลางบ้าน   หรือศาลาโรงธรรม    ทุกครัวเรือนหาบข้าวเปลือกของตนออกมารวมกัน    กลางคืนมีการเจริญพระพุทธมนต์รับศีลฟังเทศน์    มีมหรสพ   ตอนเช้ามี

ถวายอาหารและถวายข้าวเปลือก    การทำบุญกุ้มข้าวใหญ่ถือว่าได้บุญกุศลมาก    จึงมีคนนิยมทำกันเป็นประจำทุกๆ  ปี    และทุกหมู่บ้านด้วย

3.บุญข้าวจี่

                     ข้าวเหนียวที่ปั้นโรยเกลือทาไข่ไก่   แล้วจี่ไฟให้สุก  เรียกข้าวจี่  การทำบุญมีการให้ทานข้าวจี่เป็นต้น   เรียกบุญข้าวจี่   การทำบุญข้าวจี่  มีคนนิยมทำกันมาก   เพราะถือว่าได้บุญกุศลมาก   และเป็นกาละทานชนิดหนึ่ง   เวลาทำกำหนดเอาเดือนสาม   เพราะมีกำหนดเช่นนี้   จึงมีชื่อเรียกอย่างหนึ่งว่าบุญเดือนสาม

                           มูลเหตุแห่งการทำ    มีเรื่องเล่าไว้ในพระธรรมบทว่า   คราวหนึ่ง  นางปุณณทาสี  ได้ทำขนม

แป้งจี่  (ข้าวจี่)   ถวายแด่พระพุทธเจ้าและพระอานนท์   นางคิดว่า  เมื่อพระองค์รับแล้วคงจะไม่ฉัน   เพราะอาหารของเราไม่ปราณีต   คงจะโยนให้กาและสุนัขกินเสีย     เมื่อพระองค์ทรงทราบวาระจิตของนางปุณณทาสีแล้ว   จึงรับสั่งให้พระอานนท์ปูลาดอาสนะลง   ทรงประทับนั่งฉันขนมแป้งจี่ ณ ที่นั้น    พอนางปุณณทาสีได้เห็นก็เกิดความปิติยินดีสุดกำลัง   พระองค์ทรงแสดงธรรมให้ฟัง   นางก็ได้บรรลุโสดาปัตติผล  เป็น

อริยบุคคล เพราะข้าวจี่เป็นมูลเหตุ    ดังนั้น    ชาวนาเมื่อเก็บเกี่ยวแล้ว   จึงพากันทำบุญข้าวจี่   เพราะการถวาย

ข้าวจี่มีอานิสงส์มาก

                           พิธีทำ   ชาวบ้านจัดหาฟืนและไม้เสียบมาไว้ที่เรือนของตน   รุ่งเช้าจุดไฟขึ้น   เอาข้าวเหนียวปั้นเป็นปั้นๆ   โรยเกลือจี่ไฟ   เอาไข่ไก่ทาให้ทั่วแล้วจี่ไฟให้สุก   เอาน้ำอ้อยยัดเข้าข้างในปั้นข้าวจี่กะให้พอดีที่จะกินและทาน   แล้วนิมนต์พระสงฆ์มารวมกันที่ศาลาโรงธรรม   ญาติโยมก็มาพร้อมกันแล้ว   อาราธนาศีล  ว่าคำถวายข้าวจี่   เสร็จแล้วเอาไปใส่บาตร   พระสวดมนต์จบแล้ว   ญาติโยมยกอาหารคาวหวานไปถวาย  พระ

สงฆ์ฉันเสร็จแล้ว     อนุโมทนา   เสร็จพิธีถวายข้าวจี่   ต่อนี้ไปพระสงฆ์จะเทศน์ฉลองข้าวจี่   และเทศน์หนังสือลำต่างๆ  ตลอดวัน

                          นอกจากบุญข้าวจี่นี้แล้ว   ปัจจุบันนี้เพิ่มการทำบุญมาฆะบูชาเข้ามาอีก   เพราะมาฆะบูชาก็เป็นวันสำคัญอีกวันหนึ่ง   มาฆะบูชานี้ตรงกับวันเพ็ญเดือนสาม

                          บุญมาฆะบูชา   มาฆะเป็นชื่อของดาวฤกษ์   เรียกง่ายว่าฤกษ์เดือนสาม    การทำบุญเกี่ยวกับการบูชาด้วยดอกไม้ธูปเทียน  เป็นต้น   โดยประสงค์จงใจต่อพระพุทธเจ้าเท่านั้น   เรียกบุญมาฆะบูชา

                          มูลเหตุแห่งการทำ   วันเพ็ญเดือนสาม   เป็นวันพระศาสนาที่สำคัญวันหนึ่ง   คือวันนั้น  พระ

พุทธเจ้าแสดงหัวใจหรือหลักพระศาสนาไว้โดยย่อคือ

                          1. สัพพาปาปัสส  อกรณัง   อย่าทำความชั่ว

                          2. กุสลัสสูปสัมปทา   ทำแต่ความดี

                          3. สจิตตปริโยทปนัง   ชำระใจให้สะอาด

                          ทั้ง 3 นี้   เป็นหลักคำสอนของพระพุทธเจ้า   หรือเรียกว่า   โอวาทปาฏิโมกข์   การแสดงโอวาทปาฏิโมกข์  พร้อมด้วยองค์ 4 คือ

                          1. พระอรหันต์   1,250   องค์   มาประชุมพร้อมกัน   ณ เวฬุวันมหาวิหาร

                          2. ท่านเหล่านั้นอุปสมบทจากพระพุทธเจ้า

                          3. ท่านเหล่านั้นมิได้นัดหมาย  ต่างมาเอง

                          4. วันนั้นเป็นวันเพ็ญเดือนสาม

                              จากเหตุมหัสจรรย์ดังกล่าว   จึงเรียกวันนี้ว่า   จาตุรงคสันนิบาต   คือวันประชุมใหญ่เมื่อถึง

วันเช่นนี้  ชาวพุทธ   จึงพากันทำการบูชาด้วยอามิสและปฏิบัติบูชา

                              พิธีทำ   พระสงฆ์ในวัดจัดทำความสะอาดบริขาร   และสถานที่   ปูลาดอาสนะ   ตั้งน้ำใช้

น้ำฉันไว้   สำหรับญาติโยมตอนเช้าทำบุญตักบาตร   อังคาสพระภิกษุสงฆ์สมาทานศีลฟังเทศน์   ตอนกลางคืน

ทั้งพระสงฆ์และญาติโยม   จัดเครื่องสักการะมาประชุมกันที่ลานวัด   ยืนหันหน้าตรงพระสถูปหรือพระพุทธรูป   จุดธูปเทียน   พระสงฆ์เป็นผู้นำ   ญาติโยมเป็นผู้ตาม   กล่าวคำบูชาดังนี้

                             คำว่ามาฆะบูชา   อัชชายังมาฆปุณณ  มี  สัมปัตตา   มาฆนักเขตเตน   ปุณณจันโท   ยุตโต

ยัตถ   ตถาคโต   อรหังสัมมา   สัมพุทโธ   จาตุรังคิเก   สาวกสันนิปาเต   โอวาทปาฏิโมกขัง    อุททิสิ   ตทาหิ

อัฑฒเตรสานิ   ภิกขุสตานิ   สัพเพสังเยว   ขีณาสวานัง  สัพเพ  เต   เอหิภิกขุกา   สัพเพปิ   เต   อนามันติตาว  

ภควโต    สันติกัง  อาคตา  เวฬุวเน   กลันทกนิวาเป  มาฆปุณณมิยัง   วัฑฒมานกัจฉายาย   ตัสมิง   สันนิปาเต

ภควา   วิสุทธุตตมุโปสถัง   อกาสิ   โอวาทปาฏิโมกขัง   อุททิสิ   อยัง   อัมหากัง   ภควโต   เอโก   เยว   ขีณา

สวานัง   มยันทานิ   อิมัง   มาฆปุณณมี   นักขัตตสมยัง   ตักกาลสทิสัง   สัมปัตตา   สุจิร   ปรินิพพุตัมปิ   ตัง

ภควันตัง   อนุสสรมานา   อิมัสมิง   ตัสส   ภควโต   สักขิภูเต   เจติเย   อิเมหิ   ทีปธูปปุปผาทิ   สักกาเรหิ   ตัง

ภควันตัง   ตานิ  จ   อัฑฒเตรสานิ   ภิกขุสตานิ   อภิปูชยาม  สาธุ  โน  ภันเต   ภควา   สาวกสังโฆ   สุจิรปรินิพ

พุโตปิ   คุเณหิ   ธรรมาโน   อิเม   สักกาเร   ทุคคตปัณณาการภูเต   ปฏิคคัณหาตุ   อัมหากัง   ทีฆรัตตัง   อัตถาย

หิตาย   สุขายฯ

                        คำแปล   ดีถีเพ็ญมาฆฤกษ์นี้   มาถึงพร้อมวันนี้แล้ว   ดีถีใดเล่า   สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

ของเราทั้งหลาย   ได้ทรงแสดงโอวาทปาฏิโมกข์ขึ้น   ในที่ประชุมสาวกสงฆ์   พร้อมด้วยองค์ 4 ประการ   คือ

พระภิกษุซึ่งประชุมกันนั้น    1,250  องค์   ล้วนแต่เป็นพระขีณาสพอรหันต์อุปสมบทด้วยเอหิภิกขุอุปสัมปทา

ไม่มีผู้ใดเรียกมายังสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้า   ณ  อารามเวฬุวัน  เวลาตะวันบ่ายดีถีมาฆปุณณมี   ข้าพเจ้าทั้งหลายมาถึงมาฆปุณณมีนี้คล้ายกับวันสาวกสันนิบาตแล้ว   มาระลึกถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า   แม้ปรินิพพานนานแล้ว   เคารพบูชาพระผู้มีพระภาคเจ้า   กับพระสงฆ์สาวก  1,250  องค์ นั้น   ด้วยสักการะมีดอกไม้ธูปเทียน

เป็นต้นเหล่านี้   ณ เจดีย์สถานคือพระสถูปและพระพุทธรูป  ซึ่งเป็นพยานของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น  ขอสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้ากับสาวกสงฆ์   แม้ปกื้อกูลรินิพพานนานด้วยดีแล้ว   ยังดำรงอยู่ด้วยพระคุณทั้งหลายจงทรงรับเครื่องสักการะเหล่านี้ซึ่งเป็นบรรณาการของคนจน  เพื่อประโยชน์เกื้อกูล   และความสุขแก่ข้าพเจ้าทั้งหลายสิ้นกาลนานเทอญ

                     จบแล้วเดินปทักษินคือเวียนขวา 3 รอบ   รอบแรกระลึกถึงพระคุณพระพุทธเจ้า   รอบสองระลึกถึงคุณพระธรรม   รอบสามระลึกถึงคุณพระสงฆ์  แล้วนำเครื่องสักการะไปวางไว้ในที่ที่จัดไว้  รวมกันประชุม

ทำวัตรสวดมนต์ฟังเทศน์เป็นอันเสร็จพิธี

4.บุญพระเวส

                        บุญที่มีการเทศน์พระเวสหรือมหาชาติ   เรียกบุญพระเวส     หนังสือมหาชาติหรือเวสสันดรชาดก    เป็นหนังสือชาดกที่แสดงจริยาวัตรของพระพุทธเจ้า    คราวพระองค์เสวยพระชาติเป็นเวสสันดร

เป็นหนังสือเรื่องยาวมี 14 ผูก      บุญพระเวสสันดรกำหนดทำในเดือนสี่   เพราะมีกำหนดการกระทำ   จึงเรียกชื่ออีกอย่างหนึ่งว่า   บุญเดือนสี่

                         มูลเหตุแห่งการทำ   มีเรื่องเล่าไว้ในหนังสือเทศน์มาลัยหมื่นมาลัยแสนว่า   ครั้งหนึ่งพระมาลัย

เถระได้ขึ้นไปไหว้พระธาตุเกตุแก้วจุฬามณีบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์   ได้ไปพบและสนทนากับพระศรีอริยเมตไตรโพธิสัตว์    ผู้ซึ่งจะมาเป็นพระพุทธเจ้าในอนาคต   เมื่อพระศรีอริยเมตไตรได้ทราบความประสงค์ของมนุษย์จากพระมาลัยแล้ว    จึงสั่งความมากับพระมาลัยว่า    ถ้ามนุษย์ต้องการพบและร่วมเกิดกับท่านจงอย่า

ฆ่าตีบีฑ์โบยพ่อแม่   สมณพราหมณาจารย์   อย่าทำร้ายพระพุทธเจ้าและยุยงให้พระสงฆ์แตกกัน   ให้ตั้งใจฟัง

มหาเวสให้จบในมื้อหนึ่งวันเดียว   จะได้เกิดร่วมและพบเห็นพระองค์    อาศัยเหตุนี้   ประชาชนจึงพากันเอาบุญมหาชาติเป็นประจำทุกปี

                        วิธีทำ   วัดใดจะทำบุญพระเวส   พระสงฆ์จัดแบ่งหนังสือออกเป็นกัณฑ์   กะให้พอดีกับจำนวนพระเณรในวัด   และจำนวนพระที่นิมนต์มาจากวัดต่างๆ   ครั้นแบ่งหนังสือแล้วก็แบ่งเรือนที่จะรับกัณฑ์เทศน์และรับพระภิกษุพร้อมทั้งญาติโยมที่จะมาในงาน   แล้วให้เจ้าศรัทธานำหนังสือไปใส่   การไปใส่หนังสือมีสลากนิมนต์

                        สลากนิมนต์   เขียนตัวธรรมใส่ใบลานหรือกระดาษว่าวุฒิธรรมคำฝูงข้าทั้งหลาย   ภายในมีอาชญาธรรมเป็นเค้า    ภายนอกมีอาชญาสิทธิ์เป็นประธาน   ได้พร้อมกันจัดให้มีการทำบุญมหาชาติ  

ขึ้นที่.............................ใน.............................ค่ำ  เดือน...............................เป็นวันโฮม   มีการบวชนาคและ

หดสรงวัน............................ค่ำ    เป็นวันแสดงธรรมขอนิมนต์อาชญาธรรมไปเทศนา  โปรดออกตนญาติโยม

และบอกญาติโยมและเมื่อบอกเตินเอิ้นป่าวญาติโยมบ้านนี้   ไปทำบุญด้วยกัน   เทอญ

                          เอาสลากนี้กับหนังสือเทศน์ไปนิมนต์พระสงฆ์   ถึงวันงานท่านจะพาญาติโยมของท่านมา

การต้อนรับและเลี้ยงดูพระสงฆ์และญาติโยมที่มาในงานเป็นหน้าที่ของเจ้าศรัทธาที่ไปนิมนต์   ถ้ากุฎีวิหาร

ไม่พอ   ก็จัดปลูกปะรำในลานวัดแบ่งกันเป็นที่ที่

                          เมื่อถึงวันรวม   ญาติโยมภายในบ้านจะมารวมกันที่ศาลาโรงธรรม   เพื่อจัดเตรียมเครื่องสักการะ   มีข้าวตอกดอกไม้   ธูปเทียนทุง   อย่างละพัน   ทุงใหญ่ 8 อัน   ปักไว้ในทิศทั้ง 8   รอบศาลาโรงธรรม   ตั้งหม้อน้ำมนต์  4 หม้อ   แล้วปลูกหออุปคุตขึ้นทางทิศตะวันออกศาลาโรงธรรม

                          หอพระอุปคุต     หอพระอุปคุตนั้นใช้เสาไม้ไผ่ 4 เสาปลูกให้สูงเพียงตา  เอาฝาขันแตะแอ้ม 3 ด้าน เอาบาตร  ร่วม กระโถน  กาน้ำ จีวร ไม้เท้าเหล็กใส่ไว้ในหอ เวลาบ่าย 3 โมง จัดเครื่องสักการะไปเชิญเอาพระอุปคุตมาอยู่หอ สมมุติว่าท่านอาศัยอยู่แม่น้ำ ห้วย หนอง หรือที่ใดที่หนึ่งใกล้กับที่นั้น

                                มูลเหตุของพระอุปคุต    เรื่องเดิมมีว่า พระอุปคุตเป็นพระเถระผู้มีฤทธิ์ นิรมิตกุฏิอยู่กลางแม่น้ำมหาสมุทรครั้งพระเจ้าอโศกมหาราชรวบรวมพระบรมธาตุของพระพุทธเจ้าจากที่ต่าง ๆ มาบรรจุไว้ในสถูปที่พระองค์สร้างใหม่ เสร็จแล้วจะทำการฉลอง จึงทรงปริวิตกถึงมาผู้เคยเป็นศัตรูคู่เวรของพระพุทธเจ้า จึงรับสั่งให้ไปนิมนต์พระอุปคุตมาในพิธี เมื่อมารรู้ว่าพระเจ้าอโศก จะฉลองเจดีย์ ก็มาแสดงอิทธิฤทธิ์โต้ตอบกับพระเจ้าเถระ ครั้งสุดท้ายพระเถระนิรมิตหนังสุนัขเนาผูกแขวนคอมารไว้มารแก้เอง และให้ผู้มีฤทธิ์ช่วยแก้ก็แก้ไม่ได้ มารจึงยอม พระเถระแก้หนังสุนัขเน่าออกแล้วให้เอาตัวไปกักไว้บนยอดเขา การฉลองเจดีย์ของพระเจ้าอโศกจึงปลอดภัย อาศัยเหตุนี้ในงานบุญพระเวสทุกงาน จึงนิยมเชิญประอุปคุตมาเพื่อป้องกันมา

                                คำเชื้อเชิญพระอุปคุต     โอกาสะ โอกาสะ ฝูงข้าทั้งหลายภายในมีพระสงฆ์เป็นเค้า ภายนอกมีออกตนเป็นประธาน  พากันจัดเครื่องสักการะมาขวบไหว้แก่ยอดไท้อุปคุตเถระตนมีฤทธีองอาจ  นิรมิตผาสารทแก้วกุฎีกลางนัทที่แม่น้ำใหญ่มักใคร่ด้วยพรหมจารี อยู่สุขีบ่อโศกเศร้า บัดนี้ฝูงข้าพเจ้าทั้งหมาย พร้อมกันฟังยังพระเวส ในช่วงเขตอาฮาม ขออัญเชิญเจ้ากูตนทงคุณคามมากเป็นอาชแพ้แก่ผีในจักรวาลขอจงไปผาบมารทั้ง 5 อันจะมาเบียดเบียนฝูงข้าทั้งหมายให้หายโภยภัยอันตรายทุกส่ำ พร้อมพร่ำถ้วนทุกประการก็ข้าเทอญ

                                พอว่าคำเชื้อเชิญจบแล้ว ก็ตีฆ้องร้องป่าวถือบาตรไตรจีวรแห่มาเวียนหอ 3 รอบ แล้วเอา แล้วเอาสิ่งของวางในหอนั้นเวลาเพลและจังหัน จัดหาอาหารคาวหวานไปไว้ในหอนั้นด้วย ต่อไปเตียมการไปแห่พระเวส

                                พิธีแห่พระเวสเข้าเมือง   เมื่อได้เวลาบ่าย 4 โมง  เศษทางวัดจะตีกลองโฮมพระสงฆ์ และญาติโยมจะไปรวมกันที่วัดจัดเอาฆ้องกลอง และธรรมสน์พร้อมด้วยพระพุทธรูปแห่ไป ณ ชายป่าใกล้บ้าน ซึ่งเป็นป่าที่มีดอกไม้ เมื่อไปถึงแล้วต่างคนต่างเก็บเอาดอกไม้มา หัวหน้าพาไหว้พระรับศิลและฟังเทศน์ การเทศน์ในพิธีนี้เทศน์เชิญพระเวสสันดรเข้าเมือง จบแล้วก็แห่แหนตีฆ้องหาบพระพุทธรูปและพระสงฆ์ออกก่อน กระบวนแห่ดูเป็นการสนุกครึกครื้นมากเมือมาถึงศาลาโรงธรรมก็แห่รอบ 3 ครั้ง แล้วนำดอกไม้ไปบูชาวางไว้ข้างธรรมาสน์

                                พิธีลงวัด    พอกินแลงแล้ว ทางวัดจะตีกองโฮมตอนนี้พระสงฆ์และญาติโยมมาลงวัด ประชุมทำวัตรสวดมนต์  ฟังเทศน์มาไลยหมื่นมาไลยแสน ฉลองพระเวสปิดรายการด้านนิมนต์พระเสียงดีให้เทศน์มะที ดูเป็นการเบิกบานสำราญใจ เพราะชายหนุ่มหญิงสาวผู้เฒ่าผู้แก่ที่มาในงานนี้ทั้งหมด จะมารวมกันในสถานที่นี้เมื่อได้เวลาก็กลับบ้านไปพักผ่อน

                                พิธีแห่ข้าพันก้อน   ข้าวเหนียวที่ปั้นเป็นก้อนเล็ก ๆ ทำเสียบไม้ กะให้ได้ 1,000 ก้อน เพื่อเอาบูชาคาถาพันเรียกข้าวพันก้อน เมื่อได้เวลาตีสี่ ก็จัดการแห่ข้าวพันก้อน

                                คำบูชาข้าวพันก้อน    การแห่ข้างพันก้อน แห่รอบศาลาโรงธรรม มีหัวหน้าว่าคำบูชา พวกลูกน้องว่าตาม นะโม นะไม จอมไตรปิฎก ยกออกมาเทศนาธรรม ขันหมากเบ็งงามสะพาส  ข้าพันก้อนอาชญ์บูชา ชาเฮาสามดวงยอดแก้ว  ข้าไหว้แล้วถวายอาชญ์บูชา สาธุ ว่าดังนี้ไปเรื่อย ๆ จนครบ 3 รอบ แล้วขึ้นไปบนศาลาโรงธรรม

                                ตอนนี้ญาติโยมพากันทำวัตรเช้า อาราธนาศิล อาราธนาเทศน์  สำหรับอาราธนาเทศน์นี้ โบราณนิยม อาราธนาเทศน์พระเวสโดยเฉพาะ เพราะการทำบุญพระเวสถือเป็นพระเพณีที่สำคัญยิ่ง

                                คำอาราธนาพระเวส   สุณันตุ  โภนโต เย เทาวาสังฆา ดูราเทพดาเจ้าทั้งหลาย อันยายยังอยู่ ทุกหมู่ไม้ไพรพนอมทุกเหาฮ่อมฮาวป่า ทุกประเทศท่าฮาวเขา ทุกแถวเถาเถื่อนถ้ำ ทุกท่าน้ำและวังปลา พรรณนาฝูงเผดและผีอันมีใจโหดฮ้ายโทสะ  จงให้เจ้าทั้งหมายปะละเสียยังใจอันเป็นบาปให้ค่อยโสภาพ เงี่ยงโสตฟังธรรม เดาดาจำจื่อไว้ เป็นประทีปใต้ส่องตาทาง ฝูงหมู่เทวดาทั้งหมาย อันรักษาวัดวาประเทศทางเขตใต้ฮอดหลี่ผีทางเหนือมีผาไดผาด่าง ทางข้างซ้ายกรุงศรีอยุธยา  ทางฝ่ายเหนือมีแดนแกวเป็นเขตทุกประเทศด้าวอันอยู่ห้องพระสุธา กับทังนางธรณีจำจื่อน้ำ เป็นผู้ค้ำฝูงหมู่ปาณา ฝูงหมู่เทวดาเจ้าทั้งหลาย ภายบนมีพระอินทรพญาพรหม จงลงมาโมทนาซึ่งธรรมอันฝูงข้าทั้งหลาย (ภายในมีสมเด็จมหาราชครูเป็นเค้าภายนอกมีมหาราชตนเป็นอาชญ์ในเมืองแก้วราชอุบลกับกันกัลยาเมียมิ่งลูกแก้วกิ่งชายา กับทังราชปิตามารดา พ่อแม่เฒ่าแก้พร้อมกันมาทั้งราชาแลอุปฮาช ทั้งนักปราชญ์และอาจารย์ เนคมา ชาวนิคมบ้านนอก อันอยู่ขงขอกเมืองแก้วราชาอุบล )  ชวนกันมาพร้อมแพ่ง แต่งเครื่องไหว้บูชา สหัสสาหลายมีมาก ดอกอุบลหลากพอพันบัวแดงบานไขกาบ ดอกผักตบอาจเขียวนิล ดอกกลางของหลายบ่อน้อย พันหนึ่งค่อยขนขวาย ช่อทุงยายสะพาสข้าพันก้อนอาชญ์บูชา

                                บัดนี้เข้าจักแจกคาถาเวสสันดรชาดกเป็นคาถาพันผิจักแบ่งเป็นกัณฑ์ ได้สิบสามกัณฑ์ พรรณนาในทศพรกัณฑ์เป็นเค้า มีสิบเก้าคาถา ข้าจักแบ่งบูชาแลสิ่งแลสิบเก้า บูชากัณฑ์ เค้าชื่อทศพร 

หิมพานต์ กัณฑ์ถ้วนสองมีคาถาฮ้อยสามสิบสี่คาถา เครื่องบูชาถวายไว้ ทานขันธ์กัณฑ์ถ้วนสาม มีคาถาหลายสองฮ้อยเก้า ยอเครื่องฮ้อยบูชา วนัปปเวสกัณฑ์ถ้วนสี่ มีห้าสิบเจ็ดคาถา เครื่องบูชาแบ่งไว้ บุชากัณฑ์ถ้วนหน้ามีเจ็ดสิบเก้าคาถา เครื่องบูชาบ่ขาดบ่ตก จุลพนกัณพ์ที่ถ้วนหน้า มีสามสิบห้าถาถา เครื่องบูชาจัดแต่งไว้ มหาพนกัณฑ์ถ้วนเจ็ดมีแปดสิบคาถาเครื่องบูชามีไว้ กุมารัณฑ์ถ้วนแปดมีฮ้อยหนึ่งคาถาเครื่องบูชาครบถ้วนมัทรีกัณฑ์ถ้วนแปดมีฮ้อยหนึ่งคาถาเครื่องบูชาแบ่งไว้ซู่อัน สักบรรพ์กัณฑ์ถ้วนสิบ มีสี่สิบสามคาถาเครื่องบุชาสะพาสงามดี ฉขัตตีย์กัณฑ์ถ้วนสิบสองมีสามสิบหกคาถา เครื่องบูชาบ่น้อย นครกัณฑ์ถ้วนสิบสามมีสี่สิบเก้าคาถา เครื่องบูชาแต่งถ้วนมีครบล้วนยอถวายคาถาทังหลายรวมกัน  สหัสสังได้พอพันครบถ้วน แต่งเครื่องล้วนบูชา แล้วจึงเชิญมายังเทวดาทุกเพศ ให้มาฟังยังเทศนา บัดนี้ฝูงข้าทั้งหลายขออาราธนาพระเจ้าผู้วิเศษขึ้นเทศนามหาเวสชาดก อันพระธรรมสังคาหกาจารย์ เจ้ายกมาเทศนาว่า อาทิกัลยานัง มัชเฌกัลยาณัง

ปะริโย สานะกัลยาณัง สาตถัง  สพยัญ ชนัง เกวลปริปุณณัง ปริสุทธัง พรหมจริยัง ปกาเสถโนโอกาสะ อาราธนังกโรม

                                การอาราธนาเทศน์พระเวสนั้น  ถ้าไม่ต้องการว่ายาวจะตัดบทสั้น ๆ ก็ได้ขึ้นตรง อาทิกับยาณังฯ เปฯ อาราธนัง กโรม เท่านี้ก็ได้แล้วพระสงฆ์ท่านจะเริ่มเทศน์สังกาส คือพรรณนาอายุกาลของพระพุทธศานาเริ่มแต่ต้นไปจนถึงอันตรธาน การเทศน์พระเวสไม่มีเวลาพักในระหว่างแม้จะเป็นเวลาฉันเช้าฉันเพลก็เทศน์ไปเรื่อย ๆ จวนจะถึงเวลาเพล ญาติโยมจะจัดกัณฑ์เทศน์คนละกัณฑ์ออกมารวมกันที่วัด แล้วแห่รอบศาลาโรงธรรมนำไปถวายพระเณรที่ตนนิมนต์มา เวลาบ่ายโมงจะมีบ้านใกล้เคียงแห่กัณฑ์หลอนมาถ้าถูกองค์ใดเทศน์ จะถวายองค์นั้นการเทศน์จะไปจบเอาอย่างช้าเวลา 4 ทุ่ม  เมื่อจบแล้วจัดขันดอกไม้ว่าคำขอขมาโทษ

                                คำขอขมาโทษ    โอกาสะ โอกาสะ ฝูงข้าทั้งหลายทังหญิงชายแลนงท่าว ฝูงบ่าวและฝูงสาวทังลุอาวและพ่อแม่ เฒ่าแก่แลลุงตา ทังท้าวพญาเสนาแลอำมาตย์ทังนักปราชญ์แลปุโรหิต ทังบัณฑิตและชาวเมือง มีศรัทธาเฮืองพร่ำพร้อม ใจอ่อนน้อมในธรรม บางพ่อมีเงินคำตามแต่ได้ บางพ่องมีดอกไม้แลผึ้งเทียนในเสถียรชมชื่นยอยื่นพร้อมกันมา มีคิลาน์แลเหมี้ยงหมาก หมายหลากพร้อมอาหาร มีของหวานเป็นเค้าคือว่าเข้าต้มเข้าหนม เข้ามธุปายาสเข้าปาดแลเข้ามัน สัพพะสันปิ้งจี่หมกมอกหมี่แกมแกง เป็นของแพงอันประณีต แซบซ้อมซีดเพิงใจตามใจใสตกแต่ง พร้อมกันแล้วจึงนำมาถวายบูชาเคนแจกแก่พระแก้เจ้าทังสาม ในอาฮามข่วงเขตถวายเจ้ากูตนวิเศษก็หากแล้วบรบวรณ์

                                บัดนี้ฝูงข้าทังหลาย ประมวลมายังเครื่องบูชา2 ประการ คือบูชาภายในและภายนอก ภายในคือจิตใจขันธ์ทั้งห้า ภายนอกคือข้าวตอกดอกไม้ ธูปเทียน ฝูงข้าทั้งหลายจัดแจงมาเลียนตั้งไว้เซิ่งหน้า แล้ว

อธิษฐานให้เป็นห้าโกฐาส ปฐมโกฐานหนึ่งนั้น ฝูงข้าทังหลายของถวายบูชาแก่พวกสัพพัญญูเจ้า ตนเป็นเค้าโผดสัตว์เนืองนองโกฐาสอันถ้วนสองขอถวายสมมา บูชาพระนวโสกุตรธรรมเจ้าเก้าดวงงาม โกฐาสอันถ้วนสี่ของถวายสมมาบูชาแก่พระสถูปฮูปพระพุทธเจ้าแลเจดีย์ ทั้งพระศรีมหาโพธิอันอยู่ในหมื่นโยชน์ชมภู ดูตระการงามในมนุษย์แหล่งหล้า โกฐาสอันถ้วนห้าขอถวายสมมาบูชาแก่เทพบุตรเทวดาพญาอินทรพญาพรหมพญายมบาลท้าวจตุโลกบาลทังสี นางน้อยนาถเมขล นางธรณีอีสูรเป็นเค้าอันเป็นเจ้าพระสุธาฝูงข้าทังหลาย บ่อาจจักนับจักคณนาลำดับต่อเลียนกันมายังโทษ อันเป็นเค้าตราบต่อเท่าบัดนี้ก็ดี โทษอันเกิดจากกายวจีมโนทวารวิถีจิตใจ หลอนว่าได้หลงไหลพลั้นพลาด บ่ฉลาดอาจว่าแม่นครอบธรรม คิดว่าบ่เป็นกรรมแลโทษ หลอนว่าได้ปากโพดและได้กล่าววาจาได้ครหาติเตียนพระพุทธเจ้ารูปเจ้าว่าบ่งาม องค์ฮามนั้นยังสูงสักสะหน่อย องค์น้อยนั้นยังต่ำพอประมาณ องค์กลางนั้นหนาบางบ่อซ้อยโซติ องค์ใหญ่นั้นหนาโพดบ่เสมอกัน หลอนว่าได้ติพระจอมธรรม์ว่ามีสีอันเศร้า ขอแด่พระเป็นเจ้าจงโผดกูร์ณา อย่าให้เป็นโทษาโทษต้อง เป็นบาปข้องอยู่ในวัฎฎะสงสาร

                                ประการหนึ่งฝูงเข้าทังหลายได้ตกแต่งยังทาน มีเครื่องหวานเครื่องส้ม มีเครื่องต้มเครื่องแกงหลอนว่ามีดำแดงตกใส่ เป็นฝุ่นไง่ปิวไป เป็นครองสุดวิสัยบู่ฮู้เมื่อ คิดว่าเชื่อใจแล้วแลนำมา ถวายบูชาเคนแจกแก่พระแก้วเจ้าทั้งสาม ในมาฮามข่วงเขต ถวายแก้เจ้ากูตนวิเศษก็หากแล้วบรบวรณ์

                                บัดนี้ ฝูงข้าทั้งหลายทังตายายและเด็กน้อย ยินระห้อยแล่นนำมา นำลุงตาแลพ่อแม่ เขายูแต่แล่นแล่นแลยินดีบางพ่องตีหิงคีแลสับข่าง บางพ่องย่างไปมาตามประสาเด็กน้อย บางพ่องไห้อิ่นอ้อยอยากกินนม บางพ่องได้เหยียบตมเข้ามาในข่วงเขต บางพ่องปิดพวงเพศผลาบางพ่องปิดอัมพามี้ม่วง บางพ่องแล่นเต้นข่วงหยอกไยกัน โรทันตาฮ้องให้ได้ไม้ค้อนแล้วไล่ตีกัน เป็นอันนันพันที่บ่อเงียบงี่เมื่อฟังธรรม เป็นครองบ่ยำแลประมาท หลอนว่าได้มานั่งฮ่วมสาดแลฮ่วมหนัง ได้ต่างหลังแลต่างข้าง หลอนว่าได้ปล่อยช้างม้าแลงัวควายเข้ามาในข่วงเขต ขอแก่เจ้ากูตนวิเศษจงได้อนุญาโต อย่าได้เป็นโทโสโทษต้อง เป็นบาปข้องนำไป สุดวิสัยเมื่อจักมาณาต คันว่าคละคลาดแล้วขอให้ได้เมือเมืองแก้วชื่อว่านีรพาน

                                ประการหนึ่ง    ฝูงข้าทังหลายทังหญิงชายแลพ่อแม่ ทังเฒ่าแก่แลลุงตา  พร้อมกันมาในข่วงเขตเหตุอยากได้ครองเมือเมืองฟ้าและนีรพาน หลอนว่าอยู่เหิงนานหนักเหนื่อยได้เหยียดเมื่อยแข้งขา เที่ยวไปมาแลกล่าวเว้ายามเมื่อพระสงฆ์เจ้ายังเทศนาธรรม บ่จำนำเอาหูต่อ บางพ่องคืดฮอดบ้านแลเฮือน ใจบิดเบือนคั่วหนีเมือบ้านขี้คร้านแล้วบ่คืนมา เมือนอกดอมภริยาและลูกเต้า หลอนว่าได้กินเหลาแลสุรา มัวเมาตาคิดว่าแม่นของชื่น ตักยื่นแจกยายกันยามเมื่อวันมื้อเช้า ลางเทื่ออายกลิ่นเท้าพระสงฆ์เจ้าองค์ทะรงธรรม จงนำเอามายังโทษฝูงข้าทังหลาย มาตั้งไว้ช่องหน้าแล้ว จงให้เป็นโหสิกรรมนำเสียเซิ่งโทษอย่าได้เป็นสัคคะนิวารณะมัคคะนิวารณธรรม กรรมอันห้ามครองเมือเมืองฟ้าแลนีรพาน ก็ข้าเทอญ จัตตาโรธัมมา อันว่าธรรมทั้งสี่ประการ คือ อายุ วรรณะ สุขะ พละ จงปวัตตนาถาวรในขันธสันดาน แห่งฝูงข้าทังหลายทุกตนทุกคนก็ข้าเทอญนิพพานะปัจจไย โหตุ

                                คำขอขมาโทษอย่างย่อ    ถ้าไม่ต้องการว่าพิสดารก็ว่าโดยย่อว่า โย โทโส โมหจิตเตน พุทธนัสมิง (ธัมมัสมิง สังฆัสมิง ) ปกโต มยา ขมถ เม สัพพัง โทสัง สัพพาปาปังวินัสสตุ ว่าดังนี้ 3 จบ ก็มีความหมายกว้างเหมือนกัน

                                พอว่าคำขอขมาโทษจบแล้ว จำเครื่องสักการะไปถวายพระสงฆ์ แล้วท่านจะให้พรเป็นเสร็จพิธี ต่อแต่นั้นพระสงฆ์จะสวดชยันโต พระเถระนำประพรมน้ำพระพุทธมนต์ เสร็จแล้วญาติโยมจะแบ่งเอาด้ายสายสิญจน์และน้ำมนต์ไปรดลูกหลาน บ้านเรือน เพื่อให้อยู่สวัสดีตลอดกาล

                                หมายเหตุ     เกี่ยวกับบุญพระเวสนี้ มีข้อที่น่าสังเกตอยู่หลายอย่างคือผู้เทศน์ ผู้ฟังและผู้แห่กัณฑ์ ผู้เทศน์ก่อนจะมาเทศน์ให้ซักซ้อมหนังสือ หัดทำนองให้ถูกต้อง หนังสือเทศน์ให้หาคัมภีร์ใส่ แบกใส่บ่าขวาเดินออกหน้าก่อนจะขึ้นธรรมมาสน์ให้กราบพระประธาน และพระเถระก่อนถือคัมภีร์ด้วยมือขวายกขึ้นสูงเพียงราวนม นั่งพับเพียบหรือขัดสมาธิบนธรรมมาสน์ตั้งตัวให้ตรง อย่างนั่งกระโหย่ง เอามือค้ำคาง ผู้ฟังเทศน์ก็ให้ตั้งใจฟังอย่าได้คุยกันให้ฟังเอาความรู้ รู้แล้วให้ประพฤติตาม ผู้แห่กัณฑ์เมื่อแห่เข้าไปถึงบริเวณวัดแล้วให้หยุดตีฆ้องกลอง  เพียงแต่แก่เวียนรอบศาลาโรงธรรม แล้วเอากัณฑ์เทศน์ไปตั้งไว้คอยถวายพระภิกษุผู้เทศน์ การแห่อย่างอึกทึกครึกโครมเหมือนกับเล่นลิเกรำวง ถึงแม้จะเป็นสนุกเพลิดเพลินก็จะเป็นบาปกรรมเป็นที่ดูหมิ่นเยียบหยามของผู้คนผู้รู้หลักนักปราชญ์  หรือคนต่างชาติต่างศาสนา จึงต้องระมัดระวังเรื่องนี้ให้จงหนัก

5.บุญสรงน้ำ

                                การรดน้ำพระพุทธรูป พระสงฆ์และผู้หลักผู้ใหญ่เรียก สรงน้ำ  การทำบุญมีให้ทานเป็นต้น เกี่ยวแก่การสรงน้ำเรียกบุญสรงน้ำอีกอย่างหนึ่งเรียก ตรุษสงกรานต์  ตรุษ คือสิ้น สงกรานต์  คือการเคลื่อนย้ายได้แก่วันที่พระอาทิตย์ เคลื่อนย้ายจากฤดูหนาว ก้าวขึ้นไปสู่ฤดูร้อน ในระยะนี้เรียกตรุษสงกรานต์กำหนดเอาวันขึ้น15 ค่ำ เดือนห้า  เพราะมีกำหนดทำในเดือนห้า จึงมีชื่อเรียกว่า บุญเดือนห้า

                                มูลเหตุแห่งการทำ    เมื่อฤดูเดือนเคลื่อนมาถึงเดือนห้าอากาศอบอ้าวร้อนผิดปกติ ทำให้คนเจ็บไข้ได้ป่วย การอาบน้ำชำระร่างกาย เป็นอุบายวิธีแก้ร้อนผ่อนเป็นเย็นให้ได้รับความสุขกายสบายใจ อีกเรื่องหนึ่งท่านเล่าว่าเศรษฐีคนหนึ่งไม่มีบุตร จึงไปบวงสรวงพระอาทิตย์และพระจันทร์ขอบุตร เวลาล่วงเลยมาสามปีก็ยังไม่ได้บุตรจึงไปขอบุตรกับต้นไทรอีกไทรมีความกรุณาได้ไปขอบุตรกระพระอินทร์ พระอินทร์ให้ธรรมบาลกุมารมาเกิดในท้องภริยาเศรษฐี  เมื่อธรรมบาลประสูติแล้วเจริญวัยได้เรียนจบไตรเพท เป็นอาจารย์สอนการทำมงคลแก่คนทั้งหลายครั้งนั้น กบิลพรหมในเทวโลก ลงมาถามปัญหากะธรรมบาลกุมาร สัญญาว่าถ้าธรรมบาลแก้ได้ จะตัดศีรษะของตนบูชา ถือกันว่าศีรษะของกบิลพรหมศักดิ์สิทธิ์ถ้าวางบนแผ่นดินไฟจะไหม้ ถ้าทิ้งขึ้นไปบนอากาศฝนจะแล้ง ถ้าทิ้งลงในมหาสมุทรน้ำจะแห้ง ก่อนจะตัดศีรษะเรียกกิดา 7 คน เอาพานมารองรับ แห่รอบเขาพระสุเมรุ 60 นาที แล้วนำไปตั้งไว้เขาไกรลาส ครั้งถึงกำหนดปีนางเทพธิดาทั้ง 7 ผลัดกันเชิญเอาศีรษะ ท้าวกบิลพรหมหาแห่รอบเขาพระสุเมรุแห่กลับไปยังเทวโลก

                                พิธีทำ    เมื่อถึงวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน ห้า  เวลาบ่าย 3 โมงพระสงฆ์ตีกลองโฮม ญาติโยมจัดทำน้ำอบน้ำหอมมาเรือนมาหาบ เอามารวมกันที่ศาลาโรงธรรม พระสงฆ์จัดการขัดสีพระพุทธรูปทั้งเล็กและใหญ่เอามารวมกันไว้ที่หอโฮง หือศาลาโรงธรรม พระสงฆ์จะลงมารวมกันญาติโยมนำเครื่องสักการะว่าคำบูชาพระรัตน์ตรัยอาราธนาศิล อาราธนามงคล พระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์จบแล้ว ญาติโยมทำพิธีสู่ขวัญพระพุทธรูปแล้วนำเอาน้ำอบน้ำหอมสรงพระพุทธรูป รุ่งขั้นทำบุญเลี้ยงพระ วันต่อไปเมื่อได้เวลาบ่ายสามโมง พระสงฆ์จะตีกลองเตือนญาติโยมมาสรงน้ำพระพุทธรูป ทำอย่างนี้จน ถึงเพ็ญเดือน 6 รวมเป็นเวลาหนึ่งเดือนเต็ม จึงจะเอาพระพุทธรูปขึ้นเกี่ยวกับการสรงน้ำนี้ มีพิธีการที่จะต้องศึกษาดังต่อไปนี้

                                สรงน้ำพระพุทธรูป     การเอาพระพุทธรูปลงสรงน้ำนั้น จะต้องปลูกหอหรือโฮงไว้  เพื่อสะดวกแก่ผู้จะไปสรง เวลาบ่าย 4 โมงญาติโยมพากันหาบน้ำอบน้ำหอมไปสรงพระ เด็ก ๆ ชอบไปนั่งรออาบน้ำสรงนี้ถือว่าเป็นการสนุกสนานและเป้นของศักดิ์สิทธิ์ ส่วนผู้ใหญ่ก็ชอบเอาโอหรือขันรองเอาน้ำสรงนี้ไปรดให้ลูกหลานด้วย ถือเป็นของศักดิ์สิทธิ์กันภูตฝีปีศาจได้ และแก้โรคภัยไข้เจ็บหาย การเอาพระพุทธรูปซึ่งเป็นของมีราคาค่างวดไปไว้เช่นนี้ จะได้มีผู้ร้ายอ้ายขโมยมาฉกเอาหามีไม่ นี่ก็แสดงถึงวัฒนธรรมอันสูงสุงของคนโบราณประการหนึ่ง

                                สรงน้ำพระสงฆ์    พระก็เป็นองค์หนึ่ง นับเนื่องในพระรัตนตรัย แม้จะได้เอาน้ำหอมสรงพระพุทธรูปแล้วก็ตาม ก็พากันอุตส่าห์เอาน้ำอบน้ำหอมไปสรงพระสงฆ์อีกถึงจะไม่มีน้ำอบน้ำหอม ก็เอาน้ำธรรมดาไปสรงให้ท่านหรือหาบเอาน้ำไปใส่โอ่งให้ท่าน การที่ญาติโยมกระทำต่อพระสงฆ์เช่นนี้ ทำให้พระสงฆ์มีแก่ใจ อยู่ศึกษาสืบต่ออายุพระพุทธศาสนาต่อไป

                                สรงน้ำผู้หลักผู้ใหญ่    ผู้เป็นเจ้าบ้านเจ้าเมือง คือเป็นหลักประกันความปลอดภัย เรียวว่าผู้หลักผู้ใหญ่คือผู้มีอายุสูง มีความรู้สูง เกิดในตระกูลสูง โดยเป็น พ่อ แม่ ปู่ ย่า ตา ยาย เป็นต้น ท่านเหล่านี้เป็นผู้ควรได้รับสักการะ สัมมานะ เนื่องในเทศกาลเช่นนี้ ผู้น้อยจะต้องนำน้ำอบน้ำหอมไปให้ท่านอาบ เพื่อท่านจะได้ดีใจ มีอายุมั่นขวัญยืนต่อไป ถ้าได้มีผ้าผ่อนแพรพรรณเป็นต้นไปให้ท่านนุ่งผ้าผลัดเปลี่ยนด้วยแล้ว ยิ่งเป็นกุศลมากนัก

                                สรงเครื่องค้ำของคุณ   คุด เขา นอ งา  แข้วหมู ตัน  จันทคาด อากาศ  ช้างพลาย และงาช้างน้ำเหล่านี้ถือว่าเป็นเรื่องค้ำของคูณ ถ้ามีอยู่ในเรืองใดจะทำให้เรืองนั้นอุดมสมบูรณ์ด้วยข้าวของเงินทอง ในเทศกาลเช่นนี้ให้นำของเหล่านันออกมาหอสรง จะทำให้ผู้เป็นเจ้าของมีความสุข ความเจริญ บริบูรณ์ด้วยเงินทองข้าวของ

                                การสรงน้ำผู้หลักผู้ใหญ่ และสรงเครื่องค้ำของคูณให้สรงปีละครั้ง สรงน้ำพระสงฆ์จะทำได้กี่ครั้งก็ได้การสรงน้ำพระพุทธรูปทำเป็นประจำทุกวัน จนกว่าทุกวันเอาพระพุทธรูปขึ้น เมื่อถึงวันเพ็ญเดือนหกญาติโยมนำน้ำอบน้ำหอมมา พร้อมด้วยอาหารคาวหวานพระภิกษุสงฆ์ เสร็จแล้วทำการบายศรีสู่ขวัญพระสงฆ์ รดน้ำพระพุทธรูป แล้วอาพระพุทธรูปขึ้นประดิษฐานไว้ที่เดิมเป็นเสร็จพิธีทำบุญสรงน้ำพระพุทธรูปเท่านี้

                                ก่อพระทราย   ทรายที่ก่อเป็นกอง เอาธงผ้าและธงกระดาษปักไว้ที่ยอด โบราณเรียกว่ากองปะทาย บ้างกองพระทรายบ้างหรือจะเรียกให้ตรงกับคำบาลีว่า วาลุกเจดีย์  คือเจียร์ทราย ซึ่งก็ได้แก่กองพระทรายนั่นเอง

                                มูลเหตุแห่งการทำ   การก่อพระทรายนั้น  เคยมีผู้ทำเป็นตัวอย่างมาแล้ว เรื่องมีว่าครั้งพระปเสนกิโกศลเสด็จไปยังเมืองสาวัตถีพร้อมด้วยบริวาร เมื่อพระองค์เสด็จไปถึงหาดทรายริมฝังแม่น้ำใกล้เมือง พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นทรายขาวบริสุทธิ์ผุดผ่อง มีจิตศรัทธาเลื่อมใสในพระพุทธ พระธรรม และพรสงฆ์ ได้กวาดเอาทรายมานำเป็นเจดีย์ได้ 8 หมืน 4 พันองค์ แล้วอุทิศเป็นพุทธบูชา ธรรมบูชา สังฆบูชา

                                ครั้งนั้นพระพุทธเจ้า ประทับอยู่ที่บุพพารามมหาวิหาร พระเจ้าปเสนทิโกศลจึงเสด็จไปทูลถามถึงอานิสงส์การก่อเจดีย์ทราบ พระพุทธเจ้าตรัสว่า มหาพิตรมีจิตเลื่อมใสศรัทธาก่อเจดีย์ทราบถึง 8 หมื่น 4 พันองค์ หรือเจดีย์ทราบเพียงองค์เดียว ก็ได้อานิสงส์มาก คือจะไม่ตกนรกหลายร้อยชาติ ถ้าเกิดเป็นมนุษย์จะประสบมนุษย์สมบัติเพียบพร้อมไปด้วยยศศักดิ์บริวาร มีเกียรติยศชื่อเสียงขจรไปทั่วทิศานุทิศ ครั้นสวรรคตจักประสบสรรค์สมบัติพรั่งพร้อมไปด้วยสมบัติมีนางฟ้าเป็นบริวาร โดยเหตุที่การก่อพระทราบมีอานิสงส์มาก คนโบราณจึงนิยมก่อพระทราบเป็นประเพณีมาจนทุกวันนี้

                                พิธีทำ   เมื่อเอาพระพุทธรูปขึ้นประดิษฐานไว้แล้วชาวบ้านจะพากันก่อพระทราย ถ้าบ้านอยู่ใกล้แม่น้ำ ชาวบ้านจะพากันไปก่อพระทรายที่หาด จัดอาหารการกิจไปรวมกันที่หาดทราย  นิมนต์พระภิกษุสงฆ์ไปด้วย เมื่อได้เวลาก็ถวายภัตตาหารเพล ตอนบ่ายทุกคนจะเริ่มก่อพระทราย เสร็จแล้วเอาธงและดอกไม้ธูปเทียนบูชากองพระทราย นิมนต์พระสงฆ์สวดมนต์จบแล้วเล่นสาดน้ำกันตามธรรมเนียม แล้วพากันกลับบ้าน

                                ถ้าบ้านอยู่ไกลแม่น้ำ ชาวบ้านจะพากันไปหาบเอาทรายมากองไว้ที่วัด  พอเวลาบ่ายสามโมงพระสงฆ์จะตีกลองให้ชาวบ้านมารวมกันที่วัดเพื่อก่อพระทราบ ทุกครัวเรือนจะเตรียมหาบน้ำอบน้ำหอมออกมาก่อพระทรายจะก่อคนละน้อยมากแล้วแต่ต้องการ เมื่อก่อเสร็จแล้วนิมนต์พระสงฆ์สวดมนต์เย็น กลางคืนมีการลงวัดและมีมหรสพพื้นบ้านคบงันเป็นการสนุกสนาน รุ่งขึ้นถวายอาหารบิณบาตรในเทศกาลเดือนห้านี้ ชาวบ้านทุกบ้านจะพากันก่อพระทราย เพราะถือว่าได้บุญกุศลและได้รับความสนุกสนานเบิกบานสำราญในอีกด้วย

                                การปล่อยสัตว์   นก หนู ปู ปลา เต่า หอย เหล่านี้ คนนิยมปล่อย การปล่อยเป็นการถ่ายถอนชีวิตของตนถือว่าได้บุญกุศลมาก เป็นการปลดเปลื้องสัตว์ให้พ้นทุกข์ในเทศกาลเดือนห้า คนแก่เฒ่าหรือเจ็บไข้ได้ป่วยมักจะซื้อหาสัตว์เหล่านี้ไปปล่อย เป็นการแสดงเมตตาต่อสัตว์

6.บุญบั้งไฟ

                                การเอาดินประสิว (ขี้เจีย ) มาคั่วผสมกับถ่านตำให้แหลกเรียกว่าหมื่อ เอาหมื่อใส่กระบอกไม้ไผตำให้แน่นแล้วเจาะรู เรียกบั้งไฟ การทำบุญมีให้ทานเป็นต้น เกี่ยวแก่การทำบั้งไฟ เรียกบุญบั้งไฟ กำหนดเอาเดือนหกเป็นเวลาทำจึงมีชื่อเรียกว่า บุญเดือนหก

                                มูลเหตุแห่งการทำ     มีเรื่องเล่ากันมาว่า ณ บนสวรรค์ชั้นฟ้า มีเทพบุตรนามว่าวัสสกาลเทพบุตร เทพเจ้าองค์นี้เป็นผู้ตกแต่งน้ำฟ้าน้ำฝน ฟ้าฝนจะตกหรือไม่ก็อยู่ที่เทพเจ้าองค์นี้ ใครทำถูกทำชอบท่านก็แต่งให้ ใครทำไม่ถูกไม่ชอบท่านก็ไม่แต่ง สิ่งหนึ่งที่เทพเจ้าองค์นี้ชอบคือการบุชาไฟ ใครบูชาไฟถือว่าบูชาท่านแล้วท่านจะแต่งฟ้าฝนให้ลงมาตามฤดูกาล อาศัยเหตุนี้คนจึงพากันทำการบูชาไฟด้วยการทำบุญบั้งไฟ ถือเป็นประเพณีมาจนทุกวันนี้

                                พิธีทำ    เมื่อประชุมกันตกลงแล้ว เขาจะจัดหาซื้อขี้เจียดิบมา ใครจะเป็นช่างก็แบ่งชี้เจียให้คนนั้น ผู้ที่เป็นช่างจะจัดหาไม้ไผ่มาทำบั้ง เอาถ่านคั่วขี้เจียผสมตำเป็นหมื่อถ้าดิน ( ขี้เจีย ) หนักบาท มาด(กำมะกัน) หนักเฟื้องถ่าน หนักสลึง เรียกหมื่อถ่านสาม หมื่อนี้แรงจุดลุกเร็วมากต่อไปก็เอาหมื่นนี้ตำในบั้งให้แน่น เต็มบั้งแล้วเจสะรู ทำเป็นบั้งไฟหมื่นไฟแสน (ต้นฉบับจรวด ) บั้งไฟตูม บั้งไฟพลุ(ต้นตำรับลูกระเบิด) หมากไฟดอกไม้  (ต้นตำรับลูกระเบิดไฟ ) เสร็จแล้วทำการประดับ (เอ้า) ทำให้สดสวยงดงามแล้วแขวนไว้ที่เรือนของนายช่าง

                                เมื่อถึงวันรวม พระสงฆ์และญาติโยมที่นิมนต์และเชื้อเชิญ จะพากันหลั่งไหลมารวมกันที่วัด พักตามสถานที่เจ้าศรัทธาเตรียมไว้ต้อนรับ ถ้ามีการแข่งขันบั้งไฟก็จะหาบแห่บั้งไฟมาด้วย ตลอดกลางวันและกลางคืน จะมีการฟ้อนรำขับร้องกันไปตามถนนหนทาง

                                การทำบุญ     ในวันรวมนั้น ญาติโยมผู้เฒ่าแก่จะพากันทำบุญเลี้ยงพระเช้าเพล แล้วนำกองบวชกองหดไปบวชไปหดตลอดวัน

                                ครั้งเวลาบ่าย 3 โมงเศษ ทางวัดจะตีกลองโฮมประชาชนจะพากันนำบั้งไฟของตน ๆ มารวมกันที่วัดจัดการแห่บั้งไฟ ถ้าบั้งไฟใหญ่ก็เอาขึ้นมาเขีย บั้งน้อยก็แบกเอา การประดับตกแต่งทำให้วิจิตรงดงาม ถ้าช่างบั้งไฟเป็นพระภิกษุสงฆ์เขาจะเอาเตียงมาหามแห่ออกหน้าขบวนเอาหว่อม (หมากเหลือง ) ให้ท่านใส่อีกด้วย ถ้ามีเจ้าเมืองหากแห่ไปตามหลักพระภิกษุ ในขณะนั้นจะดูอะไร ก็สวยงามไปหมดพวกเล่นก็เล่นอย่างสนุกสนาน ขบวนฟ้อนชาย ขบวนฟ้อนหญิง จะเรียงรายร่ายรำ ดูน่าอรชนอ่อนช้อยพวกฆ้องกลองก็ตีได้จังหวะ ดูของบ้านนั้นแล้วหันมาดูของบ้านี้ พวกนักเล่นตลก ที่เล่นตลกทอดแห หาปลา ขายยา  อ่านหนังสือเจียงและเซิ้งเรื่องสนุกสนานมีให้ดูทุกแบบ น่าดู น่าชม น่านิยมนับถือเป็นยิ่งนัก พวกหนุ่มที่มิได้เข้าบวนฟ้อน หญิงสาวที่มาในงานต่างแต่งตัวโอ้อวดกันดูแล้วเป็นภายที่น่าดูน่าชมยิ่งนัก จะหางานใดที่สนุกสนานยิ่งกว่างานนี้ไม่มี เมื่อแห่ได้สามรอบแล้วขบวนก็แยกย้ายกันไป ช่างบั้งไฟก็หาบบั้งไฟของตนไปไว้บ้านแล้วก็ฟ้อนรำไปจนสว่าง

                                ในการแห่บั้งไฟมีการเซิ้ง คำเซิ้งมีข้อความที่หมายโลนอยู่บ้างแต่ก็ไม่ถือเพราะว่าเวลาเล่นเวลากิน ต้องเล่น ต้องกิน เข้ากับภาษิตที่ว่า ตกตาเล่นเล่นสาให้มันนวลตกตากวนกวนสาให้เป็นขุ่น กวนขุ่นแล้ซิงกุ้งหากซิงอม

                                คำเซิ้งกอง  โอมพุทธ นโมบุญมี อิสิอิทา เฒ่าตาเฒ่าเต่าอ้ายบ่าวเดิมมา ศาลากาบกว้าง หมู่ได้สร้างกลองเสพบั้งไฟ กลองไม้ไฮลือชาทั้งซ่า บ่าวพ่อฮ้างตกแต่งเดาดา  หุ้มหนังหมาดังมาแบ้งทั้ง หุ้มหนังมั่งเสียงกลองบ่อโยง หุ้มหนังโองเสียงกลองบ่เต้น หุ้มหนังเหม้นเสียงม่วนพอฟัง เสียงกลองดังบ่อเสียหน้า เสียงกลองกล้าซัดออกปานหลาว เตาะโหล่ง ๆเตาะก้นโหล่ง ๆ กลองบ้านท่งดังแท้อีหลี เปิดเบิ่งหีสาวนาบ้านใต้ เพิ่มแต่ไว้เป็นกาพย์เป็นกลอน สายสมรอาวอาแม่เฒ่า

                                คำเซิ้งขอสิ่งของ    โอ่เฮาโอ่พวกฟ้องเฮ่าโอ่ มาฮอดนี้เถิงที่เฮอนไผเฮือนผู้ใดหลังใหญ่อาดหลาด บ่ได้บาทหลานน้อยบ่อหนีเจ้าผู้ทุกข์ทานมาอย่าหนเจ้าผู้จนทานมาอย่าขาดอย่าได้ขาดในเรืองกินทาน ศิลและทานแห่หลังบังหน้าพวกแม่ป้าเฮือนอื่นก็มี เป็นเศรษฐีบ่อยากทานพอเฟื้องหรือซิเตื้องขึ้นฮอดสลึง ทานตำลึงให้ได้แปดบาท บ่อให้ขาดในเรื่องกินทาน ลาวให้แล้วแถมพรลาวแน่ ให้ลาวแผ่โตม้อนไตไหม เลี้ยงส่ำได๋ให้ได้ส่ำนั้น เลี้ยงควายด่อนให้เป็นโตเขาคำเลี้ยงควายดำให้เป็นโตเขาแก้ว เลี้ยงใหญ่แล้วให้ออกลูกแผ่คือปูยามนา ลาเฮาลาพวกฟ้องเฮาลาลาเฮือนนี้หนี้ไปเฮือนใหม่  ลวงเทื่อได้เหล้าเด็กเหล้าโท  ลางนกใส่มาฮ้องทางขวา ลางนกถัวมาขันออกชื่อ จำจื่อไว้ในฮีดคลองธรรม ศีลธรรมภาวนาอย่าขาดให้ใส่บาตรอย่าขาดวันศิลให้กินทานจังหินวันออก  เพิ่มสอนบอกอย่าได้โมโห โตสอนโตจำเอาให้ได้ บาปอยู่ใกล้บุญนั้นอยู่ไกลอุปนิสัยอย่าทำไปหน้า เป็นเหล็กกล้ามันซิถืกหีนซา  ฟ้าวแน่นายาเธอเจ้าแม่  หลานซิแผ่กาพย์เซิ้งให้ฟังเงินขายไก่เอาไว้แจฝา ฮีบไปมาหาทานหลานน้อย หลานผู้หล้าแฮน้อยสู่บ่ไหว เงินขายหมู่เอาไว้ใต้แอบ อัดบ่แจบหลานน้อยส่องเห็น ฟ้าวแน่เนอไว ๆ แน่เนอ ฟ้าวไปหน้าหาเพิ่มหลายเฮือน เดือนแฮ่งดำนกกาเวาแฮ่งฮ้อง ฝนซิตกกุบเกิ้งเฮาบังไม้ซิเน้อหอนขวานเฮาบัง

                                คำเซิ้งบั้งไฟ      โอละนอสาวโอ่ละหน่อ อย่าฟ้าวหย่อว่าเชิ้งผิดครอง อดมาลองฟังไปสาก่อน จักเชิ้งบ่อนบุญม่วนเฮฮา มาเฮามาศรัทธาพี่น้อง เจ้าล่องค่องสาวบ้านไทไกล บุญบั้งไฟบ้านเฮาเกินม่วน อย่าฟ้าวด่วนเว้าบ่าวนำทาง ฟ้าวเด้อนางถ้าชายสาก่อน แม่ลูกอ่อนอุ้มลูกมาฟังโอมจังงังสาวซังพวกฟ้อน ย้อยเฮาย้อยเฮาโห่เฮาโฮ กินเหล้าโทสุราแต่เก่า ฟ้อนหลายเล่าจนกว่าแขนลา หาเหล้ามาศรัทธาจักจอก ไหอยู่ขอกแพงไว้ให้ไป เฮาชาวไทยมาเด้อมาฟ้อน จ้อนแล้วจ้อนแขนอ่อนไทเฮา กลองตุ้มเฮาตีลงสับแส่ง แขนต่องแต่งปัดดากทังวี ตักมาตี้สุราบาหรั่นหรือน้ำกลั่นขวดน้อยลอยมาฟ้อนแค่เดอศรัทธาพ่อแม่ เลี้ยงไว้แน่พวกบ้านของเฮา อย่าวิเมาไปเบิ่งผู้อื่น เจ้าเงินหมื่นบ่กินบ่ทาน พวกแม่มานเอเลอุ้มท้อง พวกพีน้องมาแก่นสาตีนั่งเต็มหีแมงวันโผ่ ๆ โฮ่เฮาโอพวกฟ้องเฮาโอ่ นั่งไก่ไซ่เหลียวเบิ่งไทเดียว สาวหีเคียวตามองหาชู

                                คำเซิ้งแห่บั้งไฟ     ขึ้นเดอหล้าเอย อย่าได้เสียแฮงสร้างบุป่าไผ่ลอดหาทาง อย่าได้เสียแฮงสร้างบุป่ายางหาถ่านให้นางผ่านขึ้นฟ้าเมือฝ้าสู่พรหม อย่าได้ลงมากั้วดินดอนซุแตก ฮอดมื้ออื่นเขาซิแบกขึ้นค้าง นาหล้าอย่าเงี่ยงหงวย ให้นางทวยทงขึ้นเมือเทิงเกิ่งเดิ่ง ขึ้นเมืองเทิงหมอกฟ้า เพลตุ้มจั๋งค่อยลง อันว่าสีทรงน้องหลายทองเจี้ยกระดาษอ้ายได้วาดและแต้มดีแล้วคล่องงาม คันทรงซามกะดีล้วนสมควรเหมิดคู่ซู่อย่าง ให้อีนางลอดฝ้าเมืองฟ้าดั่งประสงค์อย่าได้ลงมาใต้จุดไฟให้เข้าโลด โทษเถาะนออิหล้าเมือฟ้าจั่งค่อยลงละ.......น้า คันบัดนี้ให้เจ้าโก่งโค่งโน้งให้คนโห่แหนนำ เจ้าผู้คำลายงามอย่าได้ลงมาใต้ อันว่าไหมคำคล้องลายงามเจ้ากว่าหมู่ ลายดอกดู่ดอกซ้อนทะลอนเอ้แต่งดีอย่าได้เสียที่อ้ายผู้มาหลายมาแต่ง ดำและแดงอ้ายกะเอ้อย่าเวซ้ายก่ายหนี อย่าให้เสียที่อ้ายผู้สับลายหาถ่าน หาหางกะพ่องนี้มาเอ้ซู่อัน ให้เจ้าเอาพระจันทร์เป็นเพื่อน เอาเดือนดาวเป็นหมู่ อีลายงามแก่นชู้ไปถ้อนก่อนพี่ชาย..... น่าไปสาเดอหล้าไปหาเมียไว้ถ้าพี ไปหาหีไว้ถ้าอ้าย ตาเว็นค้ายจั่งอ่วยลงละ.... น้า

                                กลอนเซิ้งขอเงินนำเฮือน    หนทางงอเข้าเฮือนยาแม่เฮือนยาแม่หลังใหญ่หลังสูง เฮือนยาลูงหลังสูงหลังใหญ่ได้ยินไป่ลูกหลานมายาม ปีละยามหรือปีละครั้ง ตูข้อยจั่งมาจวบมาหา ตูข้อยมาแต่ปีละเทื่ออย่าปิดเบื่อพวกลูกพวกหลานมาขอทานศรัทธายาแม่ มาขอแผ่จัตตุปัจจัย ซิเอาไปให้ค่ากระดาษ ขอเงินบาทเป็นค่าขี้เจีย บ่ทันเสียให้เขาจักอย่าง มีแต่หว่างไปเชื่อเขามา ส่วนราคาตั้งพันตั้งฮ้อย พวกตูข้อยจั่งได้มาหา จั่งได้มาขอพ่อขอแม่ ใจเผื่อแผ่เป็นศิลเป็นธรรม ข้อยขอนำเฮือนเจ้าหนึ่งบาท บ่พอขาดเงินหมื่นเงินแสน บ่อพอแปนเหมิดถงเหมิดไถ่ อีแม่ใหญ่ฮีบเอามาสา มีศรัทธาจิตใจแจ้งจอด ฮีบขอขอดมาให้มาทานพวกลูกหลานซิไปทางใหม่ อีแม่ใหญ่เฮือนหน้าชิคองไทเฮือนสองเพิ่มคองเพิ่มถ้าเอามาสาอย่าถี่อย่าเหนี่ยวเงินบาทเดียวบ่อพอหำโปด ข้อยขอโทษอย่าว่าประจาน ข้อยขอทานตามครองตามอีต บ่แม่นขืดแม่นขูดแม่นเกา ข้อยขอเอาเงินน้อยเงินเศษ เงินประเภทเหลือไถ่เหลือถงใจประสงค์จั่งมาหาเจ้า มาบอกเล่ากองบุญกุศล อย่าซิดนศรัทธายาแม่ ใจเผื่อแผ่ฮีบป่อนออกมาให้ข้อยสามันจั่งซิแล้ว บ่อขาดแป้วขาดหมื่นขาดพัน ห่อสำคัญหมู่ใบใหญ่ ๆ ข้อยบ่ไล่บ่ซักถาม ใบงาม ๆ เจ้าเอาไว้สา ข้อยนี้ว่าตามฮีตตามครอง ตามทำนองบ้านเมืองพ่อแม่ ไปขอแผ่ซู่ผู้ซู่คนเว้าไปดนมันอิดมันล้า เอามาสักบาทหนึ่งกะดี ข้อยซิหนีไปขอเฮือนหน้า เพิ่มคอยถ้าเฮือนอื่นเฮือนไกล ทางซิไปมันยังมีอยู่ ยังพวกหมู่แม่ป้าพ่อลุง ยังพวกฝูงสหายอ้ายเสี่ยวผู้ที่เกี่ยวสายมิ่งสายแนน มาแต่แถนเป็นพี่เป็นน้อง ผู้เกี่ยวข้องเป็นชู้เป็นสาว ยังพวกอาวคุ้มเหมือนคุ้มได้ ฮีบมาให้คุณพ่อศรัทธา ให้ข้อยสามันจั่งสิแล้ว จั่งบ่แป้วกองบุญกองทาน นีระพานบ่อนเจ้าซิอยู่ ไปถ้าหมู่สนุกสำบาย บุญเจ้าหลายจั่งเห็นเมืองฟ้า จั้งเห็นหน้าพระพรหมพระอินทร์ แนวซิกินบ่ออึดบ่ออยาก กลัวอ้อยหมากข้าวปลาอาหาร เจ้าต้องการแนวใดได้โสด เกิดว่าโพดทังความสำบาย คันซื้อจ่ายขึ้นให้เกิน

                                พวกหมู่เฮาให้พรเราแน่ ให้ยาแม่อายุสุขี อย่าได้มีความเจ็บความไข้ ขอให้ได้สมปรารถนา ทั้งข้าวปลาอย่าอึดอย่าอยาก มีหลายหลากหมากม่วงหมากมันอัศจรรย์เต็มสวนยาแม่ ให้มีแต่ของที่ดีดี ของที่มีราคาหลายหลาก โจรนั้นหากอย่าสักงัวควาย เป็นคนรวยกว่าฝูงกว่าหมู่ให้เจ้าอยู่สุขสำบาย ลูกหลานหลายเต็มเฮือนเต็มบ้าน อย่าได้คร้านเฮ็ดเวียกเฮ็ดงาน มีลูกหลานให้เว้าง่าย ๆ ให้มีเงินเป็นแสนเป็นหมื่น ให้ได้ลื่นกว่าหมู่กว่ากองให้มีของบ่อึดบ่ออยาก  ให้มีมากเหมิดซู่ประการด้วยผลทานของยาแม่ใหญ่ ได้ปลาค่อ ส่ำแข็งส่ำขากลางคืนมาสนุกแต่ทื้น ให้มันจื้นปานปากกินหมู

                                กลองเซิงขอเงินผู้สาว   สาวเอยหล้าเจ้าอยู่บ้านใดอยู่บ้านไกลหรืออยู่บ้านใกล้ เจ้านั้นได้อิหยั่งมาขาย คือจั่งหลายกระบุงกระต่า ปาดโทห่าข้าวต้นข้าวหนม คนคือชมเจ้าหลายอุบาทว์ ใกล้ชิขาดแล้วไป่หือนาง ได้สตางค์ได้กำไรหลายบ่อหรือแม่นห่อโอ่โป้นั้นตี ขายของดีกำไรทบเคิ้ง ให้เหลียวเบิ่งตูข้อยแด่นา ตูข้อยมาอิหยังน้องแล้วแล้วมาแผ่สตางค์ เจ้าอย่างพลางเหลียวไปทางอื่น บ่พอหมื่นข้อยขอบาทเดียว ข้อยบ่อเทียวมาขอจักเทื่อ เจ้านั้นเชื่อตูข้อยหรือยัง ข้อยบ่บังบ่ตั๋วบ่หลอก ข้อยซิบอกตั้งแต่ความจริงใจคนิงบ่ออิดบ่เฮื้อน บ่อนเจ้าเมี้ยนเอาไว้บ่อนใด หรือเอาไปฝากคลังแล้วหล้า เอามาสักอย่าถี่อย่าเหนียว เงินบาทเดียวบ่พอทุกข์ไฮ้หาเอาใหม่จักหมื่นจักแสน บ่ขาดแคลนต่อไปภายหน้าให้น้องหล้าจับป่อนออกมา เอามาสักมันจั่งสิแล้วบ่แพอแปล้วพอบิ่นพอพังบ่เป็นหยังกำไรมีอยู่ เอาแต่หมู่เศษ ๆ ปลาย ๆ บ่ขอหลายขอเพียงบาทหนึ่ง เฮ็ดอึ้งตึ้งคือหม้อบ่สาง ขอสตางค์บาทเดียวบ่ให้ ขออย่างใหม่ปิ้งไก่ ปิ้งปลา เอามาสาข้าวต้ม ข้าวปาด คันย้านขาดกำรี้กำไรข้อยซิไปขอนำผู้อื่น ยังหลายหมื่นคุ้มใต้คุ้มเหนือ ยังมาเฮียอยู่ที่ตลาด มันซิพลาดกำหนดเวลา สวยแล้วนาข้อยอยากกินข้าว อยากกินเหล้าทังอยากสูงยา สวยขึ้นมาท้องฮ้องจับไก่ ขี้กระตืกไล่อยากกินอาหาร อดสงสารตูข้อยเถาะหล้า เอามาส้าอย่าสิขี้เหนียว ให้ฮีบเปียวเอามาเดียวนี้ คันขี้ถี่พี่น้อยบ่หลาย บาดเจ้าตามเอาไปได้บ่ แม้สิห่อส่ำเล้าส่ำเฮือนแม่นซิเคียนซิขอดอ้อมล้อม เขาสิป้อนฟาดใส่กองไฟ แม่นผู้ใดคือกันตลอด ซิมีฮอดเถิงหมื่นเถิงพันเขาซิปันกันไปใช้จ่าย เว้าง่าย ๆ บ่อแม่นของโต องค์พุทโธเพิ่นว่าจั่งซี้ ใผขี่ถี่เกิดเป็นปลาหลด เกิดมาอดกินหยั่งบ่ได้ของใหญ่ ๆ แม่นบ่อได้กิน พระนุนินทร์เพิ่มว่าชั้นดอก ข้อยซิบอกให้เจ้าฮู้คลอง ฮู้ทำนองทรัพย์สินภายนอก  เพิ่มนั้นบอกให้กินให้ทาน สร้างสะพานผลาไปหน้า  ขึ้นสวรรค์ชั้นฟ้านิพพาน ข้วมสงสารไปถึงที่แล้ว คือเมืองแก้วสนุกสำบาย บ่เวียนตาคืนมาจักเทื่อ  เจ้าฮู้เมื่อแล้วไป่นอนางฮู้หนาทางขึ้นเมือเมืองฟ้า ข้อยซิว่าให้ฟังดีดี ลาวให้แล้วลาวนำ อย่างเป็นกรรมปวดหัวมัวไขให้เจ้าได้อายุหลาย ๆ ได้ฮ้อยปลายพันเดอคักแน่ อย่าเฒ่าเก่าหลังคร่อมหล้งงอช้ำบ่อพอผมเจ้าอย่าหงอก แข้วอย่าออกให้หมั่นให้ทนแข้วอย่ากฏนแขแมอย่าบุ่น พีปานตุ่มอ้วนท้วนสมบูรณ์ให้แม่คุณสุขหลายซู่อย่าง ทั้งรูปร่างของเจ้าให้งามเหลืองเบิ่งตาป้องขาป้องแข้ง พอปานแต่งแต่เมืองสวรรค์ อัศจรรย์บ่อมีผู้สู้ ให้ได้อยู่ในเวียงในวัง บ่เป็นหยังนำเขาจักเทื่อบ่ฮู้เมื่อความไขความตาย บาดซิวายจั่งให้ใจขาด แล้วคาดลาดขึ้นไปสวรรค์  นอนนำกันกับเทพเจ้าสนุกเว้ากับเทวดากลางคืนมาถนัดแต่ทื้น

กลองเซิงตลก   สาวบ้านใดกระโปรงใหม่ใหม่ท้ายใหญ่ใหญ่เจ้าอยู่บ้านใด มากับใผจักคนพวกหมู่ เจ้ามีคู่นอกซ้อนหรือยัง เจ้าอย่าบังบอกมาเดออุ่น แก้มจุ่นพุ่งบอกพี่โดยดี เจ้าอย่ามีความตั่วความหลอกให้เจ้าบอกตั้งแต่ความจริง เจ้าเป็นหญิงวาจาให้เที่ยง อย่างได้เดื่องไปหน้ามาหลังเจ้ามีหวังกับใผหรือบ่อ พ่อกับแม่พี่น้องทังหลาย ยังสำบายคนตี้หล้าให้เจ้าว่าบอกพี่โดยดี แต่โตฟรีกระดัดกระด้อพี่มาพ้อนึกชอบขอบใจ เป็นจั๋งใดสำหรับทางอุ่น แก้มจุ่นบุ่นมักพี่บ่อนอ หรือเจ้ารอถ้าใผน้องหล้า หรือเจ้าถ้าผู้อยู่ทางไกล อย่าเสียใจสำหรับพี่เซิงพีถามเบิ่งตามประเพณีมันหากมีแต่เดิมดาเค้า ตั้งแต่เก่าครั้งพระยาขอม เพิ่มเป็นจอมกษัตริย์ครองราชย์ เพิ่มประกาศในถิ่นหนองหาร ให้จัดการเฮ็ดบั้งไฟหมื่น เพิ่มเฮ็ดลื่นจนว่าได้แสน คนทั่วแดนมาดูมาเบิ่ง สีเติงเคิ่มนาคบั้งไฟแสน ได้มีแผนมีมาแต่ก่อนข้อยบ่ห่อนคึดขึ้นมื้อวานมีแต่นานแต่ดนมาแล้ว เชิญน้องแก้วจำไว้ให้ดี ประเพณีของเฮาแต่ก่อน มีทุกบ่อนเรื่องบุญบั้งไฟ บ้านใดใดเดือนหกเดือนห้า ได้ยินว่าเอาบุญบั้งไฟเจ้าบ่อไปนำเขาทักเทื่อหรือเจ้าเบื่อบุญประเพณี บ่ยินดีนำเขาจักอย่าง เจ้ากะซ่างถิ้มฮีตถิ่มครอง ถิ่มทำนองบ้านเมืองพ่อแม่ ผีซิแก่ลงอเวจีคนบ่ดีจัดไฮเพิ่มว่าเจ้านั้นอย่าถิ่มฮีตครองหลังให้น้องฟังพี่จ่ายกาพย์เซิ้ง ให้ฟังเบิ่งมันฮ้ายหรือดีเป็นอัปรีย์จังไฮหรือบ่อ ตั้งแต่พ่อเพิ่มว่าจั่งใดบุญบั้งไฟผู้สาวผู้บ่าว ได้ยินข่าวเขาล่านจั่นใด บุญบังไฟเขาบ่อถือดอก แม่นบ้านนอกหรืออยู่ในเมือง เขาบ่เครืองขัดใจจักอย่าง เล่นตามหว่างเถิงขาวเถิงดำ พ่องผู้ลำฟ้อนแอะฟ้อนแอ่น พ่องผู้แล่นดีดเต้นไปมา พ่องผู้ฮาฮ้อโฮโสใส่ เทิงผู้ใหญ่เด็กน้อยคือกัน เล่นเหมิดวันบ่มียามเหนื่อย บ่อย้ายเปื่อยคือเจ้าดอกนาง บ่มีทางซิหนีไปดอก ข้อยซิบอกเจ้าแต่ความเดียวเจ้าอย่าเหลียวมาเบิ่งตูข้อย

เจ้าอย่าป้อยตูข้อยนำหลังเจ้าชังตูข้อยนำกัน เวรซิหม่นมาจ่องมาจำมันเป็นกรรมอย่างป้อยอย่าด่า ยอดสง่าผู้นั้นคือกัน กลับหลังหันคืนหนีแท้แล้ไปหาแว่สาวใหม่ทางไกล

สาวบ้านใดนุ่งเสื้อแหล้แหล้ เบิ่งซ่อยแน่ซู่ผู้ซู่คนเบิ่งไปดนคืองามกะด้อ คือกับหน่อเจ้าขุนมุน

นายผู้บ่าวตายนำเจ้ามื้อฮ้อย จนว่าข้อยสะเม่นทางใน จนว่าใจของข้อยซิขาด ขอสัมภาษณ์ได้บ่อนอคำ ขอเว้นนำจักความได้บ่พอคึดต่อได้บ่อนอนาง เจ้าอย่าพลางอย่างตั๋วอย่างหลอกให้เจ้าบอกเดี่ยวนี้อย่านาน บ่เป็นการซิไปทางใหม่ ฟ้าวไปใส่ทางหน้าคือกัน บ่อสำคัญคือเจ้าดอกหล้า อย่าไว้ท่าคือลูกอำเภอ ไปก่อนเดอเจ้าบ่มักข่อย เจ้าอย่าป้อยตูข้อยนำหลัง เจ้าอย่าชังตูข้อยนำกัน เวรซิหม่นมาจ่องมาจำมันเป็นกรรมอย่าป้อยอย่าด่า ฟ้าซิผ่ากรรมจ่องจำมาขออำลาไปเดอน้องหล้า

สาวบ้านใดกระโปรงเขินเขิน เจ้าอย่าเพลินขึ้นเทิงปลายไม้ ป๋านาใต้แมงมี่เข้าตอมให้เจ้าซอม

ของตนคักแน่อย่าเบิ่งแต่เขาจูดบั้งไฟ ป๋าทางในเฮ็ดฮูซ่าว่า เพิ่นผู้ซ่าเทิงแหล้เทิงดำ อย่าคึดนำบั้งไฟเถาะหล้า เมี้ยนอีซ่าสาแล้ว จั่นดู ผู้บ่าวครูเขาซิมาพ้อ มาเห็นหน่อเปิดหน่ายสาวนางไปนำทางเขาซิเว้พื้น ไทบ้านอื่นเขาสิเว้าขวัญ หน้านวลนวลแต่งโตสะอาด เจ้านี้ขาดระมัดระวัง ข้อยนี้หวังได้ดีจากเจ้า คนแต่เก่าเพิ่นสั่งเพิ่นสอน บาดซินอนให้เมี้ยนตีซิ่ง เจ้าซิปิ่นไปหน้ามาหลัง ขาดระวังบาดนอนหลับแล้วเชิญน้องแก้วจำไว้ได้ดี

แล้วยังมีคำสอนติดต่อ บาดซินั่งให้เบิ่งหี บาดซิหนีเพิ่นให้เบิงบ่อน นี้แม่นตอนความเว้า

โบราณมีแต่นานแต่คนมาแล้ว เชิญน้องแก้วจำไว้ให้ดี พี่ลาหนีไปเซิ้งบ่อนใหม่บั้งไฟใหญ่ซิตกถืกหัว พี่บ่ตั๋วลาไปก่อนกอกบ่ออยากบอกคึดฮอดน้องหลาย  อ้ายอยากอายเพราะอ้ายผู้ฮ้าย จึงข้อย้ายลาจากนางแพง เถิงยามแลงย้านคึดฮอดน้อง เนื้องามก่องของอ้ายพี่ลา บุญผลาพี่บ่อสมน้อง ฮูปบ่ค่องเบ้าหล่อบ่ดี น้องอย่าติพี่ชายเดอ

หล้า โอ้ยมักท่าของน้อยเดนอ งามพอๆปานกับฟ้าหยาด ย่างนวยนาฏบาดน้องเดินไป พี่อาลัยนำน้องทุกบาดใจซิขาดตาน้องคมขำเป็นนำกรรมเวรใผแต่ก่อน บ่สมต่อมสมเนื้อสมนางลาคีงบางพี่ลาไปแล้ว

กลอนเซิ้งถามหาเต่า  อีแม่ใหญ่เห็นเต่าข้อยบ่อ เต่าแต่พ่อของข้อยมันหาย ข้อยเสียดายกะดัดกะด้อ เต่าแต่พ่อแต่เก่าเดิมหลัง  ส่วนว่าหลังมันสีแตกแตก สีแปกแปกขนสีสวยฮวย ข้อยเสียดายเห็นมานี้บ่อ หลังเป็นหน่อปากมาดกะมี บ่ทันดีบาดดนมาแล้ว มันเป็นแป้วบ่อนจื่อบ่อนจำมันพ่องดำพ่อขาวพ่องแหล้ ของแต่แม่เป็นมูลเป็นมังข้อยนั้นขังบ่อให้เห็นฟ้า จักแม่นห่าผู้ใดเอาไปช่างจังไรมาลักเต่าข้อย บ่ของค่อยเต่าแพ็กเต่านา มีราคาตั้งแสนตั้งหมื่นแม่นอันอื่นซิเสียสิหาย บ่เสียดายท่อเต่าโตนี้ เห็นมานี้บ่นอสาวนาง เจ้าอย่าพลางอย่าตั๋วอย่าหลอก เดี๋ยวข้อยบอตำรวจมาจับ เอาไปปรับเสียเงินตั้งฮ้อย เต่าของข้อยเจ้าลักเอามา บอกข้อยสามันจั่งซิแล้วเต่าบักแก้วของข้อยมันเสียพ่อเฒ่าเพียลาวว่าเจ้าลักแม่นคักคักข้อยมีพยาน มีหลักฐานพร้อมมูลซู่อย่างเจ้ากระช่างไปลักเอามา พ่อเฒ่าสาสาวเห็นมื้อก่อน ตั้งโตต่อนเต่ามึงจริงจริง เอาปืนยิงกูสากะได้รับรองให้ทุกสิ่งทุกอัน ส่วนสันทางเต่ามึงมันแก บ่อนมันแตกกูจำได้ดี พ่อเฒ่าลีลาวเป็นเจ้าลัก แม่นคักคักกินน้ำบ่ตายเข้าเห็นหลายซู่คนซู่ผู้หรือแม่นอยู่นำเจ้าเอามา ให้ข้อยสามันจั่งสิแล้ว เต่าบักแก้วของข้อยจริงจริง ข้อยคนิงบ่ออิดบ่เอื้อน แม่นเจ้าเมี้ยนเอาไว้บ่อนใด อยู่ทางในโตบ่อนพกซิ่น ให้เจ้าปื้นเอาออกมาดู หลังเป็นฮูแม่นเต่าของข้อยโตบ่นหน้อยบ่ใหญ่พอดี มันบ่พีบ่ผอมบ่จ่อย แหล้จักหน่อยคือหมากหอยปัง ส่วนขี้ตาขี้ตังขี้มูก ไหลออกถูกโตบ่อนทางกลางไหลเป็นทางบ่อมียากขาด ว่าแม่นบาดบ่ฮู้จักดี นั่นละตี้เต่าของตูข้อย เอามาปล่อยให้ข้อยสานาง ติดตะรางเฮ่งยากกว่านี้ เอาให้หนี่ตูข้อยบ่จัก บ่อไปปรับเอาเงินพวกเจ้า ว่าแต่เจ้าให้เต่าคืนมา แล้วกันสาอย่าเคียดอย่าด่าถิ้มข้าป่าความนี้สาเดอ หรือแม่เธอซิบ่อให้แล้ว หรือน้องแก้วซิปรับปิไหน ซิเอาไปติดคุกติดคอก ให้เจ้าบอกเดียวนี้อย่านานโทษประจานขายตาขายหน้า ข้อยบ่อว่าฝูงเจ้าเรื่อยไป เป็นจั๋งใดตูข้อยบ่ย้าน บ่ขี้คร้านเรื่องสู้คะดีเรื่องมันมีจริงจังจั่นว่า บ่เป็นท่าข้อยบ่มาถาม บ่แม่นยามข้อยบ่มาเว้า ตั้งโตเจ้าเป็นขี้กะโมย บาดว่าโดยเจ้ายังบ่อลักบาดของฮักตูข้อยช่างเอา ศรีเสลาเอามาเดียวนี้ให้เจ้าคลี่พกซิ่นออกดู ย้ายแต่ขูออกมาโป๊กเล็ก หมากสบไถเจ๊กเสื่อมไว้ใต้เอว บ่อแม่นแนวเอาไปเสื่อมไว้ เต่าบักใหญ่ท่องสองโงมมือ หลังมันคือกันกับหมากแต้ อมไว้แน่ส่ำพระเหล็กไหล เอาปืนไหมายิงย่อออก ย้านแต่หอกบักใหญ่คันหนัง แทงโจงหลังบ่ตีงบ่ดี้น มันบ่ปิ้นไปหน้ามาหลังหอกคันหนังมันเข็ดมันหลบ ส่วนว่าดาบมีพร้าเอาฟันปืนคือกันปืนยาวปืนสั้น อย่างกลั่นกลั่นถูกเป็นหวีหวีของดีดีบ่เกงบ่ย้าน เคยได้ผ่านเข้าศึกสงคราม บ่ย้านหนามย้านดงย้านป่า ย้านบักซ่าหัวเจ้ยแนวเดียว

           กลอนเซิ้งขอเงินแม่ค้า  อีแม่ป้าเจ้าได้หยังขายสังมาหลายเทิงแดงเทิงแหล่ เบิ่งเอาแน่ห่อส้มกะมี ของดีดีเทิงลาบเทิงก้อย เทิงเด็กน้อยผู้ใหญ่หลั่งมา ซื้อเอาสาบ่มียามขาดขอจักบาทได้บ่อนออก เจ้าศรัทธาผู้เพิ่นใจกว้างเพิ่นตื่นท้วงแขกไปไทมา เทิงวาจาของเฮากะม่วน เว้าถืกส่วนเทิงยุ้มเทิงหัว มาเทิงผัวเทิงเมียหมดหมู่ มาเป็นคู่ซื้อจ่ายขายแพง มาขายแกงขายลาบขายก้อย ได้จักฮ้อยเทิงทุนกำไร ได้จักไพจักอัฏจักเฟื้อง รวมหมดเกี้ยงเถิงหมื่นบ่นอ  ให้ข้อยขอนำเจ้าจักบาท เจ้าฉลาดซื้อถืกขายแพง อยู่ในแขวงบ่มีไผสู้ ฝูงพวกหมู่ที่มานำกัน ขายหมดวันบ่ได้พอบาท ขายบ่ขาดคือเจ้าดอกอา เอาสาสิไปทางอื่น ยังหลายหมื่นผู้บ่ทันขอ พวกขายปอขายเคาบักตู้ ยังพวกหมู่ขายจอบขายเสียม เพิ่นได้เตียมถ้าข้อยดนแล้ว พวกขายแก้วสิบสี่ดีกรี พวกขายหวีเพิ่นคอยเพิ่นถ้า พวกขายต่าขายคุขายคานเพิ่นถ้านานเพิ่นนสิหนีจาก พวกขายหมากขายพริกขายพลู พวกหมู่ครูเพิ่นยืนคอยถ้า คันอยู่ช้าเพิ่นกะสิไป ยังอยู่ไกลหลายฮ้านหลายตูบ ยืนซูบลูบถ้าให้ถ้าทาน ถ้าพวกหลานผู้สิไปเซิ้ง ยืนถ้าเบิ่งบั้งฟืนบั้งไฟ อยู่โดนไปเพิ่นสิเมือก่อนซิกลับบ่อนบ้านถิ่นเคหัง หรือเจ้าชังตูข้อยตีป้า ข้อยนี่ว่าตามฮีดตามครอง ตามทำนองมีมาแต่ก่อน ข้อยบ่ห่อนคิดขึ้นเมื่อวานมีแต่นานแต่ดนมาแล้ว  จั่งซั่นแล้วย่าแม่ศรัทธา

             คันให้แล้วตูข้อยสิหนี ให้อยู่ดีอย่าเจ็บอย่าไข้ ขายของให้สมปรารถนา เอาหยังมาให้เหมิดให้เสี้ยง ขายให้เกลี้ยงกำแต่เงินเมือ อย่าให้เหลือจักอันจักอย่างต้มกระชั่งลาบก้อยกะดี อย่าให้มีเหลือคืนเมือบ้าน ของอยู่ฮ้านข้าวต้มข้าวหนม ขายได้สมหัวใจแม่ป้า พ่อลุงถ้าอยู่เฮือนอยู่ชานรออยากไปสวรรค์คอยถ้าสั่งเจ้า

           กลอนเซิ้งขอเงินแม่ค้าข้าวปุ้น  อีแม่ป้าเจ้าขายหยังหือ สังมาคือเจ้าขายข้าวปุ้น จังแม่นวุ่นสมชื่อสมสียงพ่องผู้เถียงผ่องผู้มาเซิ้ง เหลียวไปเบิ่งสังเป็นตาซัง เซิ้งอีหยังเจ้าฮู้จักบ่อ ชี้ก่อด่อแม่นมือข้อยไป ขอปัจจัยนำเจ้าชั้นดอก ข้อยสิบอกให้ฮู้ความจริง เจ้าอย่าติงลุกหนีไปก่อนให้เจ้าป่อนใบแบ้งออกมา ให้ข้อยสาบาทเดียวหนึ่งดอกให้จับออกเดียวนี้อย่านาน พวกลูกหลานซิไปทางใหม่ อีแม่ใหญ่ทางบ้านซิคอง หรือให้สองตูข้อยแห่งชอบ ซิได้ตอบให้สีลให้พร ว่าเป็นกลอนให้ฟังม่วนม่วน ว่าถืกส่วนถืกแบบถืกแผน เว้าแปนแปนให้ฟังเหมิดมื้อ ฟังซื่อซื่อตูข้อยสิหนี แม่นอีหลีตั๋วล่ะแม่ป้า เอามาสาลองเบิ่งเป็นหยัง บ่อยากฟังกะได้อยู่ดอก ข่อยบ่บอกบ่เซิ้งซะหยาม สิไปถามทางบ้านพุ้นดอก ฮีบจกออกให้สาไวไว สิได้ไปขอเพิ่นผู้อื่น ยังดาดเดื่อนทางใต้ทางเหนือยังเป็นเครืออยู่ทางก้ำพี่ อย่าขี้ถี่เถอะแม่ป้าเอย ให้สาเลยแม่ป้าใจใหญ่ คึดไปใส่กองบุญกองทาน เป็นสะพานขึ้นเมือเมืองฟ้า คอยอยู่ถ้าให้ได้ให้เต็ง มันเป็นเอง คองด้าเจ้าอยู่ คอยเป็นหมู่นำไปนิพพานอวสานกลอนลงไว้นี่

          ย้ายจากที่ซิบอกแถมพร ว่าเป็นกลอนให้ฟังจักหน่อย ให้ป้าค่อยฟังเอาดีดี ป้าอย่ามีความทุกข์ความายาก อย่าอึดอยากทุกสิ่งทุกอัน เจ้านอนฝันให้ได้เงินหมื่นเจ้านอนตื่นให้ได้เงินแสน แปนมือไปให้เจ้าได้สร้อย แหวนใส่ก้อยสายสร้อยใส่แขน ได้เป็นแสนเงินคำกำแก้ว คันได้แล้วโจรอย่ามาปอง จอบลักมองกลางคืนกลางค่ำเจ้าอย่าก้ำฮูปฮ่างกะดี หน้าตาสีคิ้วกลมผมโปร่ง ให้คิ้วโก่งคือดั่งคันศรคนสะออนนำเจ้าโทดโทด ให้งามโพดดั่งคำข้อยจา ให้สุขาของกินของใช้ยูท่างได้สนุกสำบาย อายุหลายตั้งพันตั้งฮ้อย ให้มีข้อยมีข้าหญิงชาย ให้สบายอย่ามีทุกข์ไฮ้ ให้เจ้าได้สมปรารถนา พ่อลุงสาเพิ่นคอยป้าอยู่ บ่มีหมู่เก็บเห็ดเด็ดเหา เพิ่นนั่งเซาคอยถ้าคุณแม่ ให้ฮีบแด่คืนเมือไวไวเพิ่นหันใจคือควายเป็นพาก จั่งเพิ่นอยากอีหยังนอลุง

        กลอนเซิ้งขอเงินแม่ค้าปิ้งไก่ แม่นอีหยังเต็มบุงเต็มต่า ปาดโท่ห่าปิ้งไก่ปิ้งปลา เฮาฮีบมาเซิ้งขอปิ้งไก่ ปิ้งใหญ่ปิ้งน้อยกะมี ฮีบมาตี้มาขอมาเซิ้ง มาขอเบิ่งนำเจ้าศรัทธา ให้ข้อยสาปิ้งเดียวน้อยน้อย พวกตูข้อยได้แล้วซิหนีขอดีดีบ่อมีเงินซื้อ ขอซื่อซื่อกินกับข้าวสวยบ่หวังรวยเป็นหามเป็นหาบ บ่หวังลาบหวังเซิ้งแนวใด มันจนใจข้าวบ่ตกท้อง จึงมาฮ้องขอเจ้าศรัทธา ฮีบเอามาอย่าขี้ตระหนี่อย่าขี้ถี่ฮีบให้ฮีบทาน พอประมาณบ่เอาเหมิดดอก ฮีบเอาออกจากต่าจากบุ่ง อีพ่อลุงถ้าตูข้อยอยู่ ฝูงพวกหมู่ตูข้อยหลายคนอย่าซิดนศรัทธายาแม่ ใจเผื่อแผ่ต้องป่อนออกมา ไวไวสาให้ตูข้อยแน่ ข้อยขอแผ่กินกับข้าวสวย ข้อยมันซวยบ่มีพอแหล้ คันมีแน่ซิซื้อซะหยาม บ่ขอตามนำเจ้าซื่อซื่อ ให้เจ้าจื่อจำไว้ให้ดี ข้อยบ่มีเงินคำจักบาท เงินข้อยขาดถุงข้อยแต่ดน ข้อยมันจนจั่งมาขอแผ่ ขอยาแม่กินบ่อให้ตาย บ่เอาหลายเอาพออิ่มท้อง ย้านพี่น้องซังหน้าซังตาย่านพวกอาพวกลุงเพิ่นเคียด ว่าบังเบียดของซื้อของขายข้อยกะอายคือเจ้านั้นแล้ว มันกะแป้วใจข้อยคือกัน แต่สำคัญนำท้องนำไส้ อยากบักใหญ่ท้อเล้าท้อเฮือน มันวนเวียนบ่เป็นตาอยู่ ฮ่อนวู่วู่ปานว่าไฟสุม มันตะลุมจนใจซิขาดอยากอุบาทว์ข้อยอดบ่ฟัง ฮ้องบ่ดังปากก็บ่ม่วน ย่านล้มท่วนใจขาดทันที แม่นซิหนีไปใสบ่พ้น ความอยากล้นจึงได้ขอทาน พอสังขานมีแฮงขึ้นแหน่ ให้ยาแม่เมตตาปรานีให้อีหลีมันหิวอุบาทว์ ใจซิขาดจึงค่อยยอมือ ขอตะพือจนพออยู่ได้

       คันให้แล้วซิขอแถมพร ว่าเป็นกลอนให้ลาวฟังแน่ให้ยาแม่อายุพันปี ให้เจ้ามีร่างกายสดชื่น คำหนักหมื่นใส่แขนคอ มีจนพออย่าอึดอย่าอยาก ให้หลายหลากช้างม้าวัวควาย ขายของรวยห่อเงินเต็มต่า สมข้อยว่าอำนวยอวยชัย อันใดใดไหลมาโฮมเฮ้า ไหลมาเข้าโฮมเจ้าผู้เดียว ให้คนเทียวมานบมาไหว้ คนทั้งค้ายได้เพิ่งได้พาได้มาหาขอขบนบขาบ นำเอาลาบเอาก้อยมาหา  คันได้ปลาได้โตใหญ่ใหญ่ ปลาข้อยใหญ่สำแข้งสำขา ดึกเอาสาจนว่าหมดเดือก ให้มันเสียกไปฮอดกกหำ

              กลอนเซิ้งขอเงินแม่ค้าข้าวลอดช่อง  สาวเอยสาวเจ้าได้หยังขาย สังมาหลายเทิงน้ำเทิงต่อน นั่งถืกบ่อนคนไปคนมา ขายเอาสาบ่มียามขาด ได้หลายบาทแล้วบ้อน้องสาว หม้อขาวแมนข้าวลอดช่อง ปิดอ่องต่องนั้นแม่นน้ำยา แม่นเจ้ามากับใผพวกหมู่ เจ้ามาอยู่ม่องนี้แต่เหิง คือรื่นเริงจิตใจชมชื่น มีพวกอื่นมาเซิ้งไป่นอ เขามาขอนำเจาจักหมู่ เขามาสู่มาเซิ้งจักคน เจ้ามาดนขายรวยบ่หล้าเจ้านี่ว่าตูข้อยมาหยัง ให้เจ้าฟังดีดีเดออุ่น แก้มจุ่นบุ่นพี่ขอสตางค์  บ่เอาพรางข้อยเว้าซื่อซื่อ ให้เจ้าจื่อฟังข้อยว่าไป ขอปัจจัยนำเจ้าชั้นดอก ข้อยซิบอกให้รู้ความหมายบ่ขอหลายขอเพียงหนึ่งบาท บ่อพอขาดทางทุนทางฮอนสายสมรเอามาสาหล้า เอามาส้าอย่าถี่อย่าเหนียว เงินบาทเดียวบ่พอทุกข์ไฮ้ ขายเอาใหม่ได้เป็นถังถัง หรือเจ้าซังบ่อยากให้ข้อย ของเล็กน้อยเจ้าอย่าซะแพง ใบแดงตูข้อยบ่เกี่ยว บ่มาเหนี่ยวกวนเจ้าดอกนาง ขอแต่ตางค์เงินบาทเงินเบี้ย ย้านมันเหี่ยตูข้อยจั่งขอ ให้บ่นอสิให้บ่หล้าให้ข้อยสาตูข้อยสิหนี เว้าดีดีซิให้หรือบ่ ฮีบไขห่อสตางค์ออกมา ให้ข้อยสามันจั่งซิแล้ว หล้าน้องแก้วรีบให้ไวไวข้อยซิไปขอเพิ่นทางหน้า เพิ่นคอยถ้าตูข้อยแต่นาน สาวนางคานฮีบให้สาวอุ่น แก้มจุ่นบุ่นใจเบิกบานเอามาทานให้ข้อยสาหล้า เกิดชาติหน้ามันจั่งสิรวย ให้ขนขวายทานไว้ชาตินี้ ทานชาตินี้ชาติหน้าได้ผล บุญบันดลติดตามเจ้าอยู่ นำเป็นคู่เป็นบารมี บุญบ่หนีคือเงินของเจ้า บุญมาเฝ้ายามอยู่ยามนอน บุญบ่หลอนหนีไปทางอื่นเฝ้าจนตื่นบ่ได้ลักหนี พระภูมีเพิ่นว่าจั่งซี้ ให้น้องพี่จำไว้แด่สาว

            คันแม่ลาวให้แล้วพวกเฮาสิจาก ก่อนซิพรากซิฝากแถมพร ให้บังอรมีสุขทุกอย่าง 

 ร่างกายห่างจากโรคโรคาให้กายาของเจ้างามยิ่ง แก้มปิ่งสิ่งที่ปานว่าทองทา ให้หน่วยตาเจ้าดำดีท้อน คิ้วน้องก่งปานคันธนู สองใบหูใส่คำหนักหมื่น บ่อนอื่นอื่นให้สดให้สวย เป็นคนรวยสมพรข้อยว่า คนได้ซ่าน้านใกล้บ้านไกล บ้านใดบ่มีผู้ฮู้ดีกว่าหมู่อันใดกระดาย ได้หลายๆสาเดอน้องแก้วได้บ่แป้วซู่อย่างซู่อัน  บ่าวกระสันทำแต่น้องหล้า คันแม้นว่าได้ใผกะดี เขานั้นมีเงินแสนเงินล้าน ยู่ท่างนอนอยู่บ้านสนุกสะบายฟาดเอาจนซิตายท้องไค้อึ่งลึ่ง นอนโคมกันคืออึ่งยามฝนหัวปี

           กลอนเซิ้งขอขนมหมก  ปาดทิโทขนมขี้ม้า เต็มกะซ้าขายบาทจั่งใดต่าในในแม่นต่าหยังหล้าหรือหากว่าแม่นเข้าหนมหมก ให้เจ้าจกออกมาชิมเบิ่ง ลองจักเคิ่งกะได้ดอกนาง ส่วนสตางค์ข้อยบ่มีดอก ข้อยซิบอกให้ฮู้ความจริง เจ้าอย่าติงเหลียวพุ้นเหลียวพี้ เหลียวขี้ถี่ข้าวต้มข้าวหนม เอาอมพอแซบสะหน่อย ข่อยซิค่อยย้ายหยับกลับหนี เอามาตี้สาวงามน้องแก้ว ให้พี่แล้วบ่เกี่ยวบ่วนบ่อยู่ดนร่ำไรนำเจ้า ข้อยซิเล่าขอหน้าเรื่อยไป เป็นจั่งใดซิได้หรือบ่ ข้อยคึดต่อได้บ่หนอคำ ข้อยขอนำแต่เล็กแต่น้อยพวกตูข้อยบ่ขอเอาหลาย ให้เจ้าบายเอามาสาหล้า ข้อยนั้นว่าบ่พอขาดทุน ให้อุดหนุนตูข้อยแด่หล้า เอามาส้าข้าวต้มข้าวหนม หล้าคีงกลมเจ้าอย่าเว้ายาก อย่าลำบากการให้การทาน อย่าซะนางนานสาวนางน้องแก้ว คันได้แล้วตูข้อยซิไป  ว่าจั่งใด๋สาวนางน้องอุ่น หน้ามุ่นลุ่นเจ้าอย่าซิแพง อย่างแสดงอย่างนั้นอย่างนี้  เอาให้พี่เดี๋ยวนี้ไวไวหรือปัจจัยตูข้อยบ่ว่า เอามาส้าบาทหนึ่งก็ดี ข้อยสิหนีไปขอทางอื่น ยังหลายหมื่นแต่บ่ทันขอ เพิ่นนั่งรอถ้าข้อยดนแล้ว ให้น้องแก้วจกออกมาทาน พอประมานข้อยกะเอาดอก อย่าให้บอกหลายเทื่อหลายที มันบ่ดีศรัทธาหัวเต่าบายแล้วเล่าจับคืนไปวาง บายสตางค์ฮ้อยเทื่อพันเทื่อ มันซิเหี่ยล่ะเงินห้าสิบให้เจ้าหยิบเอามาหนึ่งบาท มันบ่ขาดอย่าเฮอย่าฮน อยู่ไปดนมันเปลืองเดอหล้า เอามาส้า น้องแก้วทูนหัวให้เจ้าคัวเอามาเดี๋ยวนี้ เอาให้พี่ด้วยจิตศรัทธา มันสิพาไปสู่เมืองแก้ว อันกล่าวแล้วคือเมืองสวรรค์ ของสำคัญสะสมไว้ถ้า เกิดชาติหน้าของเจ้าคือเดิม ให้เพิ่มเติมไว้แต่เดียวนี้ อย่าขี้ถี่บ่แม่นของโตองค์พุทโธเพิ่นสอนเพิ่นสั่ง ไว้กระทำทุกสิ่งทุกอัน ให้แบ่งปันญาติพี่น้อง ผู้เกี่ยวข้องเป็นมิตรสหาย ให้เจ้ายายอย่าหวงเอาไว้ ยืมโลกใช้ชั่วครั้งชั่วคราวแจกให้อาวให้อามันคู่ ยามเฮาอยู่โลกนี้คือใค บาดตายไปมันเป็นของผู้อื่น แม่นเงินหมื่นช้างม้างัวควาย เป็นคนรวยทท่อใดกพช่าง คันถึกหว่างบาดล้มบาดตาย ผู้บ่ตายเอาไปใช้จ้อย เจ้านั่นปล่อยถิ่มมันไว้เฉย บ่เอาเสยตายไปซื่อซื่อให้เจ้าจื่อสาหล่าน้องสาว

               ลาวให้แล้วพวกเราแถมพร ว่าเป็นกลอนให้ฟังซักหน่อย ให้เจ้าค่อยอยู่สุขสบาย อายุหลายได้พันได้หมื่นอันอื่นอื่นเป็นเงินเป็นทอง เป็นสิ่งของงัวควายช้างม้า อย่าเป็นห่าตายถิ้มตายกอง แม้นสิ่งของอันใดกะช่าง ให้เจ้าห่างจากโรคโรคา ทางกายาสมบูรณ์เดออุ่น ให้เจ้าเกลี้ยงมุ่นลุ่นอันนั่นกะดาย (จากเซิ้งบั้งไฟผาแดงนางไอ่ 2506)

             จุดบั้งไฟ  รุ่งขึ้นญาติโยมจะพากันมาทำบุญตักบาตรอังคาสพระภิกษุสงฆ์ จนจะเสร็จพระเลี้ยงพระเช้าเจ้าของบั้งไฟจะนำบั้งไฟของตนออกมา แห่รอบศาลาโรงธรรมแล้วเลยไปรวมกันที่ค้าง ผู้คนจะพากันหลั่งไหลออกมาดูการจุดบั้งไฟ ถ้าของใครขึ้นก็หามแห่เจ้าของ ถ้าของใครแตกซุก็หามลงตม เมื่อเสร็จการจุดแล้ว ต่างก็เลิกลาจากกันไป พวกที่เป็นเจ้าของบั้งไฟขึ้นก็จะได้ไปฟ้อนรำขอข้าวของเงินทอง หรือเรียกว่า (นำฮอยไฟ)

          การเส็งกลอง  ตอนกลางคืนในวันรวมบุญบั้งไฟนั้น จะมีการเส็งกลองมาด้วย เวลา 2 ทุ่มเศษ ประชาชนจะพากันหลั่งไหลมารวมกันที่บริเวณวัด ได้เวลาแล้วจะนำกลองมาตั้งเรียงรายกันไว้ทีแรกตีเป็นบ้านๆ ไป  แล้วคัดเลือกเอากลองที่เสียงดังเข้าแข่งกัน ตัดสินให้เป็นแพ้ชนะ การเส็งกลองจึงเป็นกีฬาของคนโบราณชนิดหนึ่ง

           วิธีทำวิสาขบูชา  วิสาขบูชา คือ วันเพ็ญเดือนหกเป็นวันสำคัญอีกวันหนึ่ง คือเป็นวันเกิด  วันตรัสรู้และปรินิพพานของพระพุทธเจ้า ทุกวันนี้ผู้นับถือศาสนาพุทธพากันทำการบูชาพระพุทธเจ้า ด้วยเครื่องสักการะ มีดอกไม้ ธูปเทียนเป็นต้น และบูชาด้วยการปฏิบัติตามคำสอนของพระพุทธเจ้า

           คำถวายสักการะในวันวิสาขบูชา  ยมัมห โข มยัง ภควันตัง สรณัง คตา โย โน ภควา สัตถา ยัสส จมยัง ภควโต ธัมมัง โรเจม อโหสิ   โข โส ภควา มัชฌิเมสุ  ชนปเทสุ  อริยเกสุ  มนุสเสสุ  อุปปันโน ขัตติโย  ชาติยา  โคตโม  โคตเตน  สักยปุตโต  สักยกุลา ปัพพชิโต  สเทวเก โลเก สามารเก สพรหมเก สัสสมณธิง อภิสัมพุทโธ นิสสังสยัง โข โส ภควา อรหัง สัมมา สัมพุทโธ วิชชาจรณสัมปันโน สุคโต โลกวิทู อนุตตโร ปุริสทัมมสารถิ  สัตถา เทวมนุสสัมสานัง พุทโธ  ภควา สวากขาโต โข ปน เตน ภควตา ธัมโม สันทิฏฐิโก อกาลิโก  เอหิปัสสิโก โอปนยิโก  ปัจจัตตัง เวทิตัพโพ วิญญูหิ  สุปฏิปันโน โข ปนัสส  ภควโต สาวกสังโฆ อุชุปฏิปันโน  ภควโต  สาวกสังโฆ ญายปฏิปันโน ภควโต สวากสังโฆ ยทิทังจัตตาริ ปุริสยุคานิ อัฎฐปุริสปุคคลา เอส ภควโต สาวกสังโฆ อาหุเนยโย   ปาหุเนยโย  ทักขิเนยโย  อัญชลีกรณีโย  อนุตตรัง   ปุญญัก เขตตัง โลกัสส (อยัง ปฏิมาตัง ภควันตังอุททิสสกตา) (ถ้าเป็นพระสถูปให้เปลี่ยนปฎิมา เป็นถูโป กตา เปลี่ยนเป็นกโต) ยาวเทว ทัสสเนนตัง  ภควันตัง อนุสสริตวา ปสาทสังเวค ปฏิลาภาย มยังโข เอตรหิ (อิมัง วิสาข ปุณณมีกาลัง ตัสส ภควโต ชาติสัมโพธินิพพานกาลสัมมตัง) (ถ้าเป็นวันถวายพระเพลิงให้เปลี่ยนเป็น อิมัง วิสาขปุณณมิโต ปรัง อัฏฐมีกาลังตัสส ภควโต สรีรัชฌา ปนกาลสัมมตัง) ปัตวา อิมัง ฐานัง สัมปัตตา อิเม ทัณฑทีปธูปาทิสักกาเร คเหตวา อัตตโน กายัง สักการธูปธานัง กริตวา ตัสส ภควโต ยถาภุจเจ คุเณ อนุสสรันตา (อิมัง ปฏิมา ฆรัง) (ถ้าเป็นพระสถูปให้เปลี่ยนเป็นถูปัง) ติกขัตตุง ปทักขณัง  กริสสาม ยถาคหิ เตหิ สักกาเรหิ ปูชัง กุรุมานา สาธุ โน ภันเต ภควา สุจิรปรินิพพุโตปิ ญาตัพเพหิ คุเณหิ อตีตารัม มณตาย ปัญญายมาโน อิเม อัมเหหิ คหิเต สักกาเร ปฏิคัณหาตุ อัมหากัง ทีฆรัตตัง อัตถาย หิตาย สุขายฯ

          คำแปล  ข้าพเจ้าทั้งหลาย ถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าองค์ใดที่แลเป็นที่พึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าองค์ใดเป็นพระศาสดาของข้าพเจ้าทั้งหลายและข้าพเจ้าทั้งหลายเป็นที่ชอบใจพระธรรมของพระผู้มีพระภาคพระองค์ใด พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นแลได้อุบัติแล้ว  ในหมู่มนุษย์ชาวอริยกะ มัชฌิมชนบทเป็นกษัตริย์โดยพระชาติ พระนามว่าโคตรมะโดยพระโคตรเป็นพระโอรสแห่งเจ้าศากยะ เสด็จออกบรรพชาจากศักยสกุล พระองค์ได้ตรัสรู้พระอนุตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลกกับด้วยเทวดามารพรหม ในประชาชนกับด้วยสมณะพราหมณ์กับด้วยเทวดาและมนุษย์ข้อนี้ไม่ต้องสงสัยเลยพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์ตรัสรู้ชอบเอง  ทรงถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งซึ่งโลก เป็นสารถีผู้ฝึกคนที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทดาและมนุษย์ทั้งหลายเป็นผู้ตื่นแล้ว  เป็นผู้มีโชค อนึ่ง พระธรรมอันผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นแลตรัสดีแล้วเป็นคุณอันผู้ได้บรรลุพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาลควรจะเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อนึ่งพระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นแล เป็นผู้ปฏิบัติดี ปฏิบัติตรง ปฏิบัติธรรม ปฏิบัติสมควร นี้คือคู่แห่งบุรุษสี่  จัดเป็นบุคคลแปดพระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้านี้ เป็ฯผู้ควรคำนับ ขอต้อนรับ ของทำบุญ ควรกระทำอัญชลีประนมมือไหว้เป็นนาบุญของโลกไม่มีนาบุญอื่นจะยิ่งกว่าก็พระปฏิบัติมานี้ (ถ้าเป็นพระสถูปเปลี่ยนว่าก็พระสถูปนี้) อันพุทธศาสนิกชนสร้างเจาะจงพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเพียงเพื่อระลึกถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นด้วย ทัสสนะกิจ แล้วจึงกลับได้ความเลื่อมใสและความสลดจิตบัดนี้ข้าพเจ้าทั้งหลาย ถึงกาลวิสาขปุรณมี ซึ่งทราบกันแล้วว่า กาลเป็นที่ประสูติ ตรัสรู้ และปรินิพพาน ของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น (ถ้าเป็นวันถวายพระเพลิงเปลี่ยนว่ากาลดิถี 8 ค่ำ  ต่อจากดิถีวิสาขบุณณมี ซึ่งทราบกันดีแล้วว่า กาลเป็นที่ถวายพระเพลิงสรีระของพระผู้มีพระภาค) ต่างมาประชุมกันยังสถานที่นี้ ถือเอาเครื่องสักการะ ระลึกถึงพระคุณอันเป็นจริงอย่างไร ของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นอยู่ จักกระทำปทักษิณพระปฏิมมา (ถ้าเป็นพระสถูป เปลี่ยนเป็นพระสถูป) นี้สิ้น 3 รอบ กระทำการบูชาด้วยสักการะทั้งหลาย อันพวกข้าพเจ้าถือเอาแล้วอย่างไร ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ  ดังข้าพองค์จะขอวโรกาส ขอพระผูมีพระภาคเจ้าของข้าเจ้าทั้งหลาย แม้เสด็จปรินิพพานไปนานแล้วด้วยดียังปรากฏอยู่แต่พระคุณทั้งหลาย ข้าพเจ้าทั้งหลาย พึงรู้ได้ด้วยความเป็นอดีตารมณ์ ขอพระองค์จะทรงรับ เครื่องสักการะทั้งหลาย อันข้าพเจ้าทั้งหลายถือไว้เหล่านี้เพื่อประโยชน์เกื้อกูล และความสุขแก่ข้าพเจ้าทั้งหลายสิ้นกาลนานเทอญ

             บุญถวายพระเพลิง วันแรม 8 ค่ำ เดือน 6 ถือว่า เป็นวันคล้ายวันถวายพระเพลิง (จุดศพ) ของพระพุทธเจ้า ด้วยว่าพระพุทธเจ้าปรินิพพานในวันเพ็ญเดือน ๖ เก็บพระศพไว้ 7 วัน วันที่ 8 ก็จัดถวายพระเพลิง เมื่อถึงวันแรม 8 ค่ำ เดือน 6 ทุกปีพุทธบริษัทจะพากันทำบุญถวายพระเพลิง ทำเหมือนวันวิสาขบูชาทุกประการ

            การเลี้ยงตาแฮก   ฤดูเดือน 6 ถือเป็นต้นฤดูฝนชาวนาก่อนจะลงมือทำนา มักจะเลี้ยงตาแฮกก่อน ตาแฮกถือว่าเป็นเจ้าของนา ตามประวัติที่กล่าวไว้ในการทำบุญข้าวสาก ตาแฮกเป็นนางยักษิณี จะอย่างไรก็ตามเมื่อถึงเดือน 6 ชาวนาจะเตรียมอาหารไป มีไก่ต้มและของหวานนำไปเลี้ยงตาแฮกแล้วอธิษฐานว่า ถ้าฝนจะดีจะแล้งให้ไปเข้าฝัน ปรากฏว่าได้ฝนดี

          การแฮกนา โดยปกติการแฮกนา เลือกเอาวันพฤหัสจะเป็นวันข้างขึ้นหรือข้างแรมก็ได้ เมื่อเลี้ยงตาแฮกแล้วชาวนาจะเตรียมไถลงแฮกนา การแฮกนา มักจะไถเป็นวงกลม ๆ แล้วสังเกตดูก้อนขี้ไถ คนที่ฉลาดดูก้อนขี้ไถแล้วสามารถทำนายได้ว่าปีนี้ฝนจะดีหรือแล้ง

        นาตาแฮก นาตาแฮกเป็นนาธรรมดา แต่ที่แจนาเขาปั้นคันนาให้สูง กว้างยาวประมาณ 4 ศอก ปักเสาต้น เอาหนามล้อมรั้วไว้ ข้างในปลูกต้นข้าวไว้ 7-8 ต้นข้าวที่ปลูกไว้นี้เป็นข้าวอธิษฐาน ข้าวจะงามหรือไม่ให้สังเกตที่ตรงนี้ การลงมือแฮกที่นาตานี้ นาตานี้จึงเรียกนาตาแฮก คือนาที่ลงมือทำทีแรก

       พิธีปักนาตาแฮก  ข้าวจะปักดำในนาตาแฮกนั้นเขาจะจัดมา 8 ต้น เอาคายขัน 5 ยกมาตั้งไว้ เวลาจะปักแต่ละต้นให้ว่าข้อความดังต่อไปนี้

                ปักกกนี้พุทธรักษา              ปักกกนี้ธรรมรักษา

                ปักกกนี้สังฆรักษา               ปักกกนี้เพิ่นเสียให้กูได้

                ปักกกนี้เพิ่นไฮ้ให้กูมี           ปักกกนี้ให้ได้หมื่นมาเยีย

                ปักกกนี้ให้ได้หมื่นเยียพันหล้า      ปักกกนี้ขวัญข้าวให้มาโฮม

       เมื่อปักครบทั้ง 8 ต้น ก็เป็นอันเสร็จพิธี ถ้าจะลงมือปักดำนาธรรมดา  ให้ทำพิธีปักกกแฮกก่อน

          วิธีปักกกแฮก   ให้จัดหาเครื่องขัน 5 มา กล้า 15 ต้น ก่อนจะลงมือปักต้นใด ให้เสกมนต์ดังต่อไปนี้

      ไฮ่นี้ไฮ่ก้ำขวา นานี้นาท้าวทุม ท้าวทุมให้กูมาแฮก นากูจักแฮก พญาให้กูมาแฮกไฮ่กูจักแฮก  ปักกกนี้ให้กูได้งัวแม่ลาย  ปักกกนี้ให้กูได้ควายเขาช้อง ปักกกนี้นกจิบโตตาบอดให้บินหนี  ปักกกนี้แมงคาโต้ฮู้ฮ่ำกกข้าวให้บินหนี  ปักกกนี้ให้ได้ฆ้องเก้ากำ ปักกกนี้ให้ได้คำเก้าหมื่น  ปักกกนี้ให้อวนเข้าหมื่นมาเยีย ปักกกนี้ให้มานน้อยท่อมานเลา ปักกกนี้ให้ได้เป็นเศรษฐีเท่าเฒ่าโอมสหุมฯ

7. บุญชำฮะ

           การชำระล้างสิ่งที่สกปรกรกรุงรัง ให้สะอาดปราศจากมลทินโทษ คือความมัวหมอง เรียกการชำฮะ สิ่งที่จะต้องชำระให้สะอาดนั้นมี 2 อย่างคือ

   1 ความสกปรกภายนอก ได้แก่ร่างกาย เสื้อผ้า อาหารการกิน ที่อยู่อาศัยสกปรก

   2 ความสกปรกภายใน  ได้แก่ จิตใจเกิดความโลภโกรธหลงเป็นต้น สิ่งที่จะต้องชำระล้างในที่นี้ได้แก่เมื่อบ้านเมืองเกิดข้าศึกมาทำลาย มีโจรมีมารมาปล้นเกิดรบราฆ่าฟันกันแย่งกันเป็นใหญ่ ผู้คนช้างม้าวัวควายล้มตายลงเพราะผีเข้าเจ้าสูญ ถือกันว่าบ้านเดือดเมืองร้อนชะตาบ้านชะตาเมืองขาด จำต้องชำระให้หายเสนียดจัญไร การทำบุญมีให้ทานเป็ฯต้นเกี่ยวแก่การชำระนี้ เรียกบุญชำฮะมีกำหนดทำในระหว่างเดือน 7 จึงมีชื่อเรียกอีกอย่างว่าบุญเดือน 7

          มูลเหตุแห่งการทำ มีเรื่องเล่าไว้ในพระธรรมบทว่าครั้งหนึ่ง ณ ที่เมืองไพศาลี เกิดทุพภิกขภัยข้าวยากหมากแพง เพราะเกิดฝนแล้ง ผู้คนช้างม้าวัวควายล้มตายเป็นอันมาก อหิวาตกโรคระบาด เมืองเต็มไปด้วยซากศพจึงไปนิมนต์พระพุทธเจ้าให้มาขจัดปัดเป่า พระองค์พร้อมด้วยพระสงฆ์ 700 รูป เสด็จจากกรุงราชคฤห์มายังเมืองไพศาลีโดยทางเรือ 7 วันจึงถึง เมื่อเสด็จมาถึงแล้วฝนห่าใหญ่ได้ตกลงมาท่วมพื้นดิน น้ำสูงเพียงหัวเข่า ซากศพถูกน้ำพัดพาลอยไปตามน้ำ ครั้งนั้นพระองค์ทำน้ำมนต์ใส่บาตร ให้พระอานนท์นำน้ำมนต์ไปสาดทั่วพระนคร โรคภัยไข้เจ็บก็สูญสิ้นไป ด้วยอานุภาพของพระพุทธเจ้าและน้ำพระพุทธมนต์นั้น คนโบราณจึงถือเป็นประเพณี เมื่อถึงเดือน 7 ของทุกปี จะพากันทำบุญชำฮะเป็นประจำ

        พิธีทำ  เมื่อถึงเดือน 7 ประชาชนพากันปลูกผาม(ปรำ) ขึ้นกลางบ้าน หรือจะเอาศาลากลางบ้านก็ได้ ทุกเรือนจะต้องเตรียมดอกไม้ธูปเทียน ขันน้ำฝ้ายในไหมหลอดฝ้ายผูกแขน หินแห่ทรายมารวมกัน ณ ผาม เวลากลางคืนนิมนต์พระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์  ตอนเช้าถวายอาหารบิณฑบาต เวลาพระสงฆ์ฉันเสร็จแล้ว ท่านจะให้พรและประพรมน้ำมนต์ ให้ทุกคนจะเอาขันน้ำมนต์ ฝ้ายผูกแขนแฮ่ทรายของตนกลับคืนไป น้ำมนต์เอาไปรดให้ลูกหลานบ้านเรือนวัวควาย ฝ้ายผูกแขนเอาไปผูกแขนลูกแขนหลานแฮ่ทรายเอาไปหว่านรอบบ้านเรือน ทั้งนี้เพื่อให้เกิดความสวัสดิมงคลตลอดปี การทำเช่นนี้ถือเป็นประเพณีประจำปีแต่ถ้าเกิดความเดือดร้อนวุ่นวาย เกี่ยวกับโรคภัยไข้เจ็บโจรมาร เป็นต้น จำต้องทำการชะล้างเป็ฯการใหญ่ เริ่มแต่ทำการถอดถอน

           การถอดถอนที่บ้านเมือง  ที่ตั้งบ้านก็ดี ที่ตั้งเมืองก็ดี สร้างแล้วก็ไม่เป็นสุข มักเกิดอาเพศเหตุภัยต่างๆ เป็นทั้งนี้ เกิดจากที่นั้นแต่ก่อนเคยเป็นวัดเก่าเมืองเก่าบ้านเก่ามาก่อน เป็นป่าช้า ขุมผี ที่ปู่ตา ถนน บ่อน้ำ จอมปลวกมาก่อน โบราณถือว่าเข็ดขวาง ให้ทำการถอดถอนเสียก่อนจะต้องนิมนต์พระสงฆ์ 4 รูป มาเจริญพระพุทธมนต์แล้วสวดถอดถอน

             คำสวดถอดถอน สุณาตุ เม ภันเต สังโฆ สีมา สัมมตา สีมัง สมูหเนยย สมูหนตา สีมา สีมัง สมูหนติ

          สถานที่จะถอดนั้น ให้ขุดเป็นวงกลม กว้างลึกประมาณ 1 ศอก ดินที่ขุดเอาใส่ตะกร้าวางไว้ในหลุมเอาแฮ่ทรายหนึ่งตะกร้ามาตั้งไว้ เอาด้ายสายสิญจน์แล้วตั้งนโม 3 จบ สวดถอดถอน 7 จบ เสร็จแล้วเอาดินที่ถอนไปทิ้งเสีย เอาแฮ่ทรายเทลงในหลุมสวดชยันโต 3 จบ เป็นเสร็จพิธี

           ตอกหลักบ้านหลักเมือง  ผู้ใหญ่ไม้สูง เจ้าบ้านสะพานเมือง ถือเป็นหลักบ้านหลักเมือง ถ้าคนเหล่านี้มักเจ็บไข้ ได้ป่วยก็ดี มักล้มหายตายเสีย หรือถูกตีรันฟันแทงก็ดี มีโยกย้ายไปมาก็ดี  เกิดวุ่นวายแย่งชิงอำนาจกันก็ดีถือกันหลักเหงี่ยงหงวย ต้องตอกหลักนี้ให้เที่ยงตรงพิธีทำก็มีการทำบุญสวดมนต์เหมือนธรรมดา เสร็จสวดมนต์แล้วทำพิธีตอกให้หาหลักไม้แก่นมา 1 หลัก จะเขียนคาถาหรือยันต์อะไรแล้วแต่เห็นสมควร สถานที่ใช้ศาลากลางบ้าน ประชาชนในบ้านมาชุมนุมกันทุกครัวเรือน ก่อนจะเอาเสาลงดิน ให้สวดญัติเสาเสียก่อน

          สวดญัตติเสา  ยถินทขีโล  ปฐวิง  สิโต  สิยา  จตุภิวาเตภิ  อสัมปกัมปิโย  ตถูปมัง  สัปปุริสัง  วทามิ  โยเอสา  ญัตติ  ว่า 3 จบ แล้วยกเสขึ้นตั้งในหลุม  เวลายกเสาขึ้นตั้งให้สวดดังนี้

        สวดตั้งเสา  เอกันนามกัน  สัพเพ  สัตตา  อาหาร  รัฏฐิติกา  เทวนามกัน  นามัญจรูปัญจ  ตีณินามกัน  ติสโสเวทนา  จัตตารินามกัน  จัตตาริ  อริยสัจจานิ  ปัญจนามกัน  ปัญจุปาทา   นักขันธา  ฉนามกัน  ฉ  อัชฌัตติกานิ์  อายตนานิ  สัตตนามกัน  สัตตโพชฌังคา  อัฏฐานามกัน  อริโย  อัฏฐังคิ  โก  มัคโค  นวนามกัน  นวสัตตวาสา  ทสนามกัน  ทสหังเคหิ  สมันนาคโต  อรหาติ  วุจจตีติ

        พอสวดจบแล้ว  ก็สวด เมตตัญจ  สัพพโลกัสมิง มานสัมภาวเย  อปริมาณัง  อุทธัง  อโธ  จ  ติริยัญจ  อสัม พาธัง  อเวรัง  อสปัตตัง  ติฏฐัญจรัง  นิสินโนวา  สยาโนวา  ยาวตัสส  วิคตมิทโธ  เอตัง  สติง  อธิฏเฐยย  พรหมเม  ตังวิหารัง  อิธมาหุ  ทิฏฐิญ  จ  อนุปคัมม  สีลวา  ทัสสเนน  สัมปันโน  กาเมสุ  วิเนยย  เคธัง  นหิ  ชาตุคัพ  ภเสยยัง ปุนเรตีติ

       พอสวดจบแล้ว  ถมเสา แล้วสวดชยันโต 3 จบ เป็นอันเสร็จพิธี หากบ้านเมืองเจ็บไข้ได้ป่วยทั่วไป มิได้เลือกเด็กผู้ใหญ่ ไพร่ผู้ดี  คนมีหรือจน ที่เป็นทั้งนี้เกิดจากภูตผีเบียดเบียน ถือว่าชะตาบ้านเมืองขาด  ให้ธรรมพิธีตอกชะตาบ้านเมือง สถานที่ใช้ศาลากลางบ้าน เขียนคาถาลงในหลักทั้งแปด ดังต่อไปนี้

                 หลักตอกชาตาบ้านเมือง  ทำเป็น 8 หลัก เขียนคาถาหลักละ 7 ตัว

         หลักที่ 1   อิ  ร  ชา  ค  ต  ร  สา

         หลักที่ 2  ติ  หัง   จ   โต   โร   ถิ   นัง

         หลักที่ 3   ปิ  สัม  ร  โล  ปุ  สัต  พุท

         หลักที่ 4   โส  มา  ณ  ก  ริ  ถา  โธ

         หลักที่ 5  ภ  สัม  สัม  วิ  ส  เท  ภ

         หลักที่ 6   ค พุท  ปัน  ทู  ทัม  ว  ค

         หลักที่ 7 วา  โธ  โน  อ  ม  ม  วา

         หลักที่ 8  อ  วิช  สุ  นุต  สา  นุส  ติ

             เมื่อเขียนเสร็จแล้ว ให้เสกอิติปิโส 8 ด้าน ใส่หลัก 8 หลัก ให้ครบ 108 จบ แล้วเอาหลักนี้เข้าพิธีนิมนต์พระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์  รุ่งขึ้นถวายอาหารบิณฑบาตเสร็จแล้ว  พระเถระจะนำหลักทั้ง 8 นี้ ไปตอกในทิศทั้ง 8 เริ่มทิศตะวันออก เวียนไปทางทิศใต้ เวลาตอกหลักใดให้เสกคาถาในหลักนั้น ตอกครบ 8 หลักแล้ว เอาแฮ่ทรายหว่านรอบเป็นเสร็จพิธี

           พิธีเลี้ยงปู่ตา  ปู่หมายถึงปู่และย่า ซึ่งเป็นญาติฝ่ายบิดา ตาหมายถึงตาและยาย ซึ่งเป็นญาติฝ่ายมารดา คำว่า ปู่ตา จึงหมายถึง ปู่ ย่า ตา ยาย คนสี่จำพวกนี้เวลามีชีวิตอยู่ก็เป็นที่เคารพของลูกหลาน ครั้นตายไปแล้วลูกหลานก็ยังเคารพอยู่ จึงปลูกหอปลูกโฮงให้ท่านอยู่  สถานที่ก็เลือกเอาดงใกล้บ้าน มีต้นไม้ใหญ่ เต็มไปด้วย เสือ หมี และสัตว์ป่านานาชนิด กว้างใหญ่ไม่ต่ำกว่าร้อยเส้น  สถานที่ดังกล่าวเรียกดงปู่ตา

       ณ สถานที่นี้ ถือเป็นที่อันศักดิ์สิทธิ์ ใครจะไปลุกล้ำหรือตัดต้นไม้แม้กระทั่งแสดงวาจาหยาบคาย ปู่ตาจะต้องทำโทษ ให้เจ็บหัวปวดท้องเป็นต้น เพื่อความสะดวกเขาจะตั้งคนรักษาป่าไว้ เรียกเฒ่าจ้ำ ถ้าใครเจ็บไข้ได้ป่วยเพราะปู่ตานี้ จะต้องเชิญเฒ่าจ้ำให้ไปบวงสรวงปู่ตา ก็ได้ผลทันตาเห็น ดงปู่ตาในสมัยโบราณ เหมือนวนอุทยาน (สวนป่า) ในทุกวันนี้ ดงปู่ตานี้มีทุกบ้าน ทุกเมืองเมื่อเทศกาลเดือน 7 เขาจะพากันนำข้าวปลาอาหารไปเลี้ยงดู และเลี้ยงกันเป็นการใหญ่ การสร้างดงปู่ตาไว้ประจำบ้านนั้น นับเป็นความฉลาดหลักแหลมของคนโบราณ เป็นการสร้างวนอุทยาน ไว้ให้ลูกหลานของท่านตรงกับภาษิตโบราณว่า ผ้าฮ่ายห่อคำ  ดังนั้นดงปู่ตาจึงเป็นสง่าราศีนำความอุดมสมบูรณ์พร้อมด้วยความชุ่มชื่นรื่นรมย์มาสู่บ้านเมืองยิ่งนัก เป็นทรัพยากรธรรมชาติ ประจำหมู่บ้าน

           ครั้นตกมาสมัยนี้  ลูกหลานของปู่ตา ทำลายทรัพยากรธรรมชาติ ที่ท่านสร้างไว้ เหลือแต่แผ่นดินกับหญ้าปู่ตาท่าน คงจะปลงอนิจจัง เสกคาถาบทว่า ทุขัง ทุกขัง ฟังดูแล้วขันพิลึก

8. บุญเข้าพรรษา

                บุญเข้าพรรษา  การอยู่ประจำในอาวาสแห่งเดียวตลอด 3 เดือนในฤดูฝนเรียกเข้าพรรษา โดยปกติกำหนดเอาวันแรม 1 ค่ำ เดือน 8 เป็นวันเข้าพรรษา เพราะมีกำหนดทำในเดือน 8 จึงมีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งว่าบุญเดือนแปด

              มูลเหตุแห่งการทำ  มีเรื่องเล่าไว้ในวัสสูปนายิกขันธกะว่า ภิกษุบริษัทเที่ยวไปสู่ชนบทไม่มีเวลาพักผ่อนทั้งฤดูร้อนหนาวและฤดูฝน โดยเฉพาะฤดูฝนได้ย่ำเหยียบข้าวกล้าประชาชนเสียหาย สัตว์น้อยใหญ่พลอยถูกเหยียบไปด้วย  พระองค์จึงทรงบัญญัติให้ภิกษุจำพรรษา 3 เดือนในฤดูฝน โดยมิให้ไปแรมคืน ณ ที่อื่น ถ้าไปพรรษาขาดต้องอาบัติทุกกฎ เว้นแต่กรณีจำเป็นเช่นบิดามารดาป่วยเป็นต้น แต่ต้องให้กลับมาภายใน 7 วัน พรรษาจึงจะไม่ขาด

           พิธีทำ  ในเทศกาลเข้าพรรษา เป็นเวลาที่พระสงฆ์จะต้องบำเพ็ญไตรสิกขาคือ ศีลสมาธิปัญญาให้สมบูรณ์ ส่วนคฤหัสถ์จะต้องบำเพ็ญกิริยาวัตถุ คือทานศีลภาวนาให้เต็มเปี่ยม เมื่อถึงวันเพ็ญเดือนแปด ตอนเช้าญาติโยมจะนำอาหารบิณฑบาตมาอังคาสพระภิกษุสงฆ์ ตอนบ่ายนำดอกไม้ธูปเทียน ข้าวสาร สบง จีวร ผ้าอาบน้ำฝนมารวมกันที่ศาลาโรงธรรม ส่วนภิกษุสงฆ์ก็จัดทำความสะอาดสถานที่ สบงจีวร เมื่อพร้อมกันแล้วญาติโยมจะพากันทำวัตรค่ำ เสร็จแล้วอาราธนาศีลฟังเทศน์

         ต่อจากนั้นพระสงฆ์จะพร้อมกันทำวัตรสวดมนต์จบแล้วทำวัตรพระพุทธรูป ด้วยถือว่าวันเพ็ญเดือนแปดเป็นวันพระพุทธรูปเข้าพรรษา  พระสงฆ์จัดเครื่องสักการะมาแล้ว เจ้าอาวาสเป็นตัวแทนพระพุทธรูป นั่งหันหน้าลงมาทางพระสงฆ์ พระสงฆ์นั่งคุกเข่ากราบ 3 หน ยกขันดอกไม้ไปตั้งไว้ข้างหน้า แล้วว่าคำธรรมวัตรพระพุทธรูป

              คำธรรมวัตรพระพุทธรูป อุกาส วันทามิ ภันเต สัพพัง อุปราธัง ขมถ เม ภันเต มยา กตัง ปุญญัง สานิมา สาธุ สาธุ อนุโมทามิ วันทามิ ภันเตกราบลง 1 หน หัวหน้ายกขันดอกไม้ขึ้น แล้วว่าพร้อมกันว่า สัพพัง อปราธัง ขมถ เม ภันเต หัวหน้ายกขันดอกไม้เข้าไปถวายเจ้าอาวาส ตอนนี้จะหมอบหรือจะนั่งพับเพียบก็ได้ เจ้าอาวาสว่าคำขมาโทษว่า

                   ปัตถนา  ปัฏฐิตา  เอวัง  ขิปปเมว  สมิชฌตุ

                   โย  จ  ปุพเพ  ปมัชชิตวา  ปัจฉา  โส  นัปปมัชชติ

                   โสมัง  โลกัง  ปภาเสติ  อัพภามุตโต  ว  จันทิมา

                   ยัสส  ปาปัง  กตัง  กัมมัง  กุสเลน  ปหิยยติ 

                   โสมัง  โลกัง  ปภาเสติ  อัพภา  มุตโต  ว  จันทิมา

                   อภิวา  ทนสีลิสส     อนิจจัง  วุฑฒาปจายิโน

                   จัตตาโร   ธัมมา  วัฑฒันติ   อายุ  วัณโณ  สุขัง  พลัง

                    คำแปล   ท่านทั้งหลายได้ตั้งความปรารถนาไว้อย่างนี้  ขอจงเป็นผลสำเร็จโดยพลัน  กายกรรม  วจีกรรม  มโนกรรม  ที่ท่านทั้งหลายได้สล้างพลั้งพลาด ได้ประมาททั้งในที่ต่อหน้าและลับหลัง ขออโหสิกรรมให้ อย่าได้เป็นบาปเป็นเวรต่อกันเลย อนึ่งได้สล้างพลั้งพลาด ได้ประมาทท่านทั้งหลายด้วยกายวาจาใจ ทั้งในที่ต่อหน้าและลับหลัง ขอได้อโหสิกรรมอดโทษให้ บุญกุศลที่ท่านทั้งหลายได้บำเพ็ญมาด้วย กาย วาจา ใจ ขออนุโมทนาสาธุการด้วย อนึ่ง บุญกุศลที่ได้บำเพ็ญมาด้วย  กาย วาจา ใจ นับแต่วันบรรพชาอุปสมบท ขออุทิศบุญกุศลนั้นไปค้ำชูท่านทั้งหลาย ขอให้ท่านทั้งหลายจงงอกงามในพระพุทธศาสนา รุ่งเรืองสุกใสดั่งพระจันทร์ในวันเพ็ญ ลอยเด่นอยู่บนอากาศ ปราศจากเมฆหมอกมิได้มัวหมอง อนึ่งขอจงนิราศปราศทุกข์  ประสบจตุพิธพรชัย 4 ประการ คือ อายุ วรรณะ  สุขะ  พละ จงทุกทิพราตรีกาล

            พอท่านว่าจบแล้ว  ให้เงยขึ้นแล้วว่าพร้อมกันว่าอุกาส  ทวารตเยน  กตัง สัพพัง อปราธัง ขมถ เม ภัเต  ท่านรับว่า อหัง ขมามิ ภันเต

            ท่านรับว่า  อหัง ขมามิ  ตุมเหหิปิ  เม  ขมิตัพพัง พร้อมกันว่า อุกาส ขมามิ ภันเต แล้วว่าต่อไปว่า วันทามิ ภันเตฯเปฯ อนุโมทามิ แล้วกราบลง ๓ หน เป็นอันเสร็จพิธี

            ต่อนั้นเจ้าอาวาสจะให้โอวาทเกี่ยวแก่การเข้าพรรษาของพระพุทธรูป  เป็นเสร็จพิธี ในวันรุ่งขึ้นเวลาบ่ายญาติโยมจะรวมกันที่ศาลาโรงธรรม แล้วจัดดอกไม้ ธูปเทียน ข้าวสาร ผ้าจีวร เป็นต้น ถวายแด่พระสงฆ์ เมื่อพระสงฆ์รับแล้วท่านจะอนุโมทนา แล้วทำพิธีเข้าพรรษา

             พระสงฆ์เข้าพรรษา  ก่อนแต่จะเข้าพรรษา ต้องทำวัตรพระสงฆ์เสียก่อน เริ่มทำแต่เจ้าอาวาสเป็นต้นลงมาคำทำวัตรพระสงฆ์ เหมือนทำวัตรพระพุทธรูปทุกประการพอทำวัตรเสร็จแล้วว่า นโม 3 จบ พร้อมกันแล้วว่าคำ อธิษฐานเข้าพรรษา

            คำอธิษฐานเข้าพรรษา  อิมัสมิง  อาวาเส  อิมัง  เตมาสัง  วัสสัง  อุเปมิ ว่าดังนี้ทุกรูปตามลำดับพรรษาจบแล้วเจ้าอาวาสจะให้โอวาทตักเตือน พระภิกษุสามเณรให้ตั้งใจศึกษาเล่าเรียน ประพฤติปฏิบัติชอบ เสร็จแล้วนำเอาผ้าจำนำพรรษามาแจกแบ่งกัน เป็ฯอันเสร็จพิธีเข้าพรรษา

          ผ้าอาบน้ำฝน  ผ้าขาวหรือเหลียงยาว 4 ศอก กว้า 1 ศอกคืบ ใช้สำหรับนุ่งอาบน้ำฝน เป็นบริขาร จำเป็นสำหรับภิกษุ มีเรื่องเล่าไว้ว่า สมัยพระพุทธเจ้า พระภิกษุ แก้ผ้าอาบน้ำฝน วันหนึ่งนางวิสาขาใช้สาวใช้ให้ไปวัดขณะฝนตก ได้เห็นภิกษุทำเช่นนั้น แล้วนำไปเล่าให้นางวิสาขาฟัง นางวิสาขาได้ไปกราบทูลพระพุทธเจ้าพระองค์จึงอนุญาตให้ภิกษุมีผ้าอาบน้ำฝนตั้งแต่บัดนั้น นางวิสาขาได้นำผ้าอาบน้ำฝนไปถวาย จึงสืบทอดเป็นประเพณีสืบมาจนถึงทุกวันนี้ เมื่อถึงวันเข้าพรรษา ญาติโยมก็นำผ้าอาบน้ำฝนไปถวาย

              ต้นเทียน  เทียนที่ทำเป็นเล่มๆ ก็ดี ที่ทำเป็นเล่มแล้วมัดเป็นต้นก็ดี หรือที่หล่อขี้ผึ้งทำเป็นต้นก็ดี เรียกว่า เทียนเล่มหรือเทียนต้น

             มูลเหตุแห่งการทำ  เหมือนกับต้นดอกเผิ้งในเทศกาลเข้าพรรษา เป็ฯโอกาสที่พระสงฆ์จะได้บำเพ็ญไตรสิกขา คือ ศีลสมาธิและปัญญาให้สมบูรณ์ ส่วนญาติโยมก็จะได้รักษาศีลกินทานให้เต็มที่ เทียนเป็นปัจจัยสำคัญ ที่พระสงฆ์จะจุดบูชาพระรัตนตรัยตลอดพรรษา ญาติโยมเห็นความจำเป็นของพระสงฆ์ จึงพากันจัดหาเทียนถวายพระสงฆ์  การถวายเทียนนั้นทีแรกทำเป็นเล่มเล็กเล่มน้อยแล้วแต่ศรัทธา  ต่อมาบ้านเมืองเจริญการทำเทียนเล่มได้วิวัฒนาการมาเป็นต้นเทียน ใช้ขี้ผึ้งต้นละหลายกิโลกรัม มีช่างฝีมือประณีตแกะสลักเป็นลวดลายวิจิตร ทำให้เสร็จก่อนวันเข้าพรรษา

              พิธีทำ  เมื่อถึงวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 8 คุ้มวัดต่างๆ จะนำต้นเทียนของตนมารวามกัน กลางคืนมีสวดมนต์หรือมีมหรสพคบงัน  รุ่งเช้าถวายอาหารบิณฑบาตแล้วแห่ต้นเทียนไปตามถนนสายต่างๆ มีการประกวดต้นเทียนการตกแต่ง ขบวนแห่ เพื่อแข่งขันชิงรางวัล  ขบวนแห่จะแห่ไปถึงวันของตนแล้วนำต้นเทียนถวายในวันเข้าพรรษา การถวายเทียนเล่มหรือต้นเทียน เพื่อจัดถวายบูชาพระรัตนตรัย ถือว่าได้บุญกุศลมากดังนั้นญาติโยมจึงพากันขวานขวายถวายเทียนเป็นประจำทุกปี บางบ้านยังทำแบบเดิม คือทำเทียนเป็นเล่มๆ แล้วนำมาถวายพระสงฆ์ ไม่มีการแห่แหนประกวดอะไร ก็ถือว่าได้บุญได้กุศลเช่นกัน

            ทำวัตรพระอุปัชฌาย์อาจารย์  การทำวัตรพระอุปัชฌาย์อาจารย์ ก็เหมือนกับทำวัตรพระพุทธรูป ถ้าอุปัชฌาย์อาจารย์อยู่ไกล จะไปทำก่อนเข้าพรรษาก็ได้ ถ้าอยู่ใกล้เข้าพรรษาแล้วไปทำก็ได้ การทำวัตรพระอุปัชฌาย์อาจารย์ เป็นกิจที่ควรทำอย่างยิ่ง ด้วยว่าในเทศกาลเข้าพรรษา ถือว่าเป็นเวลาที่จะบำเพ็ญบุญกุศลพิเศษกว่ากาลอื่น หากได้ประมาทพลาดพลั้งท่านก็จะได้อโหสิให้ จะได้ไม่เป็นอุปสรรคต่อการบำเพ็ญกุศล

           กิจวัตรของคฤหัสถ์  ในเทศกาลเข้าพรรษาเป็นเวลาที่ญาติโยมต้องบำเพ็ญบุญกิริยาวัตถุ 3 คือ ทานศีล ภาวนาให้บริบูรณ์ การให้ทานเราจะทำบุญตักบาตรหรือ อุปฐากพระภิกษุสงฆ์  หรือจะให้อะไรจำนวนเท่าใดเป็นทาน ก็ให้ทำตามความสามารถ การรักษาศีล เราจะอยู่จำพรรษาในวัดตลอดไตรมาส  หรือเดือนหนึ่งสองเดือนจะรักษาอุโบสถศีล ศีล 8 ธรรมดา หรือ ศีล 5 ก็รักษาได้ตามความสามารถ การอบรมภาวนาจะตั้งใจอบรมกี่วันวันละกี่ชั่วโมง จะเอาแบบสมถะหรือแบบวิปัสสนา ก็ให้ทำได้เต็มความสามารถ

           อาสาฬหบูชา  เนื่องด้วยวันเพ็ญเดือน 8 เป็นวันสำคัญอีกวันหนึ่ง คือเป็ฯวันแรกที่พระพุทธเจ้าประกาศพระศาสนา  และแสดงธรรมจักรโปรดภิกษุปัญจวัคคีย์ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ เกิดขึ้นในโลกครบครั้งแรกในวันนี้ เมื่อถึงวันนี้ พุทธศาสนิกชนจึงพากันมาทำการบูชา พิธีทำเหมือนวันวิสาขบูชา

           คำบูชาในวันอาสาฬหบูชา  ยมัมห  โข  มยัง  ภควันตัง  สรณัง  คตา  โย  โน  ภควา  สัตถา  ยัสส  จ  มยัง  ภควโต  ธัมมัง  โรเจม  อโหสิ  โข  โส  ภควา  อรหัง สัมมาสัมพุทโธ  สัตเตสุ  การุญญัง  กรุณายโต  หิเตสี  อนุกัมปัง  อุปาทาย   อาสาฬหปณณมิยัง  พาราณสิยัง   อิสิปตเน   มิคทาเย  ปัญจวัคคิยานัง  ภิกขูนัง  อนุตตรัง ธัมมจักกัง  ปฐมัง  ปวัตเตตวา  จัตตาริ  อริยสัจจานิ  ปกาเสสิฯ

              ตัสมิญจ  โข  สมเย  ปัญจวัคคิยานัง   ปมุโข  อายัสม  อัญญาโกญฑัญโญ  ภควโต  ธัมมังสุตวา  วิรชัง  วิตมลัง    ธัมมจักขุง  ปฏิลภิตวา  ยังกิญจิ สมุทยธัมมัง สัพพันตัง นิโรธธัมมันติ  ภควันตัง อุปสัมปทัง ยาจิตวา ภควโตเว สันติกา เอหภิกขุอุปสัมปทัง ปฏิลภิตวา ภควโต ธัมวินเย อริยสาวกสังโฆ โลเก อุปปันโน อโหสิฯ

                ตัสมิญจาปิ  โข สมเย สังฆรตนัง โลเก ปฐมัง อุปปันนัง อโหสิ พุทธรตนัง ธัมรตนัง สังฆรตนันติ ติรตนัง สัมปุณณัง อโหสิ ฯ

               มยังโข เอตรหิ อิมัง อาสาฬหปุณณมีกาลัง ตัสสภควโต ธัมจักกัปปวัตตนกาลสัมมตัง  อริยสาวกสังฆอุปปัตติกาลสัมมตัญจ รตนตยสัมปุณณกาลสัมมตัญจ ปัตวา อิมัง ฐานัง สัมปัตตา อิเม สักกาเร คเหตวา อัตตโน กายัง สักการธูปธานัง กริตวา ตัสส ภควโต ยถาภุจเจ คุเณ อนุสสรันตา อิมัง ถูปัง (อิมัง พุทธปฏิมัง) ติกขัตตุง ปทักขินัง กริสสาม ยถาคเตหิ สักกาเรหิ ปูชัง กุรุมานาฯ

            สาธุ โน ภันเต ภควา สุจิรปรินิพพุโตปิ ญาตัพเพ คุเณหิ อตีตารัมมณตาย ปัญญายมาโน อิเม อัมเหหิ คิหิเต สักกาเร ปฏิคัณหาตุ อัมหากัง ทีฆรัตตัง หิตาย สุขายะฯ

            เราทั้งหลายถึงพระผู้มีพระภาคพระองค์ใดแล ว่าเป็นที่พึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์ใด เป็นศาสดาของเราทั้งหลาย อนึ่งเราทั้งหลายชอบใจ ธรรมของพระผู้มีพระภาคพระองค์ใด พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็นพระอรหันต์ตรัสรู้เองโดยชอบ ทรงอาศัยการุญในสัตว์ทั้งหลายทรงพระกรุณาและแสวงหาประโยชน์เกื้อกูล ทรงอาศัยความเอ็นดู ได้แสดงพระธรรมจักรประกาศอริยสัจสี่ เป็นครั้งแรกแก่พระภิกษุเบญจวัคคีย์ ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี ในวันอาสาฬหปุณเณมี

               อนึ่ง ในสมัยนั้นท่านอัญญาโกญฑัญญะ ผู้เป็นหัวหน้าของพระปัญจวัคคีย์ ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้ธรรมจักขุ บริสุทธิ์จากมนทินว่า สิ่งใดสิ่งหนึ่งเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งปวงดับไปเป็นธรรมดา จึงทูลขออุปสมบทกะพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วได้เป็นอริยสงฆ์สาวกในพระธรรมวินัยของพระองค์ เป็นองค์แรกในโลก อนึ่งในสมัยนั้นแล พระสังฆรัตนะได้เกิดขึ้นเป็นครั้งแรก พระรัตนตรัย คือ รัตนะสามได้สมบูรณ์แล้วในโลก

               บัดนี้เราทั้งหลาย มาจวบมงคลสมัยอาสาฬหปุณณมี วันเพ็ญเดือนแปดที่รู้กันว่า เป็นวันที่พระองค์ประกาศพระธรรมจักร เป็นวันเกิดพระอริยสงฆ์ และเป็นวันพระรัตนตรัยสมบูรณ์ คือครบ 3 รัตนะ จึงประชุมพร้อมกัน ณ ที่นี้ ถือสักการะเหล่านี้ ทำกายของตนให้เป็นเครื่องรองรับสักการะ ระลึกถึงคุณความเป็นจริงทั้งหลายของพระองค์ บูชาด้วยสักการะอันถือไว้แล้วอย่างไร จักทำการเวียนขวาพระสถูป (ถ้าเป็นพระพุทธรูปเปลี่ยนเป็ฯพระพุทธรูปนี้) 3 รอบ

            ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าแม้ปรินิพพานนานมาแล้ว ยังปรากฏอยู่ แต่พระคุณสมบัติเครื่องสักการะที่ข้าพระเจ้าถือไว้นี้ เพื่อประโยชน์และความสุขแด่ข้าพเจ้าทั้งหลาย สิ้นกาลนานเทอญ

9. บุญข้าวประดับดิน

             การห่ออาหารและของเคี้ยวเป็นห่อๆ แล้วนำไปถวายทานบ้าง ไปแขวนไว้ตามต้นไม้บ้าง เรียกข้าวประดับดิน การทำบุญมีให้ทานและรักษาศีลเป็นต้น เกี่ยวกับข้าวประดับดิน เรียกบุญข้าวประดับดิน เพราะมีกำหนดทำในเดือนเก้า จึงเรียกอย่างหนึ่งว่าบุญเดือนเก้า

             มูลเหตุแห่งการทำ  มีเรื่องเล่าไว้ในพระธรรมบทว่าญาติของพระเจ้าพิมพิสารกินของสงฆ์ ตายไปแล้วไปเกิดในนรก ครั้นพระเจ้าพิมพิสารถวายทานแด่พระพุทธเจ้าแล้ว มิได้อุทิศบุญกุศลแก่ญาติที่ตายไป ตกกลางคืนพวกญาติที่ตายไป มาแสดงตนเปล่งเสียงที่น่ากลัวให้ปรากฏใกล้พระราชนิเวศน์ รุ่งเช้าได้เสด็จไปทูลถามพระพุทธเจ้าพระองค์ได้ทูลเหตุให้ทรงทราบ พระเจ้าพิมพิสารจึงได้ถวายทานอีก แล้วได้อุทิศส่วนกุศลไปให้ พวกญาติที่ตายไปจึงได้รับส่วนกุศล การทำบุญข้าวประดับดิน ทำเพื่ออุทิศส่วนกุศลแด่ญาติผู้ตายแล้ว ถือเป็นประเพณีที่ต้องทำเป็นประจำทุกปี

          พิธีทำ  เมื่อถึงวันแรม 13 ค่ำ เดือน 9 ญาติโยมเตรียมจัดอาหารคราวหวาน และหมาพลูบุหรี่ไว้ กะให้ได้ 4 ส่วน ส่วนหนึ่งเลี้ยงดูกันภายในครอบครัว ส่วนที่สองแจกให้ญาติพี่น้อง ส่วนที่สามอุทิศให้ญาติที่ตายไป ส่วนที่สี่นำไปถวายพระสงฆ์ สำหรับส่วนที่จะอุทิศให้แก่ญาติที่ตายไปแล้ว เขาจะห่อเป็นห่อๆให้ได้พอสมควร เอาใบกล้วยมาห่อของหวาน 1 ห่อ ของคาว 1 ห่อ หมาพลูบุหรี่ 1 ห่อ แล้วเย็บติดกันเป็นห่อใหญ่ ในระหว่างตีห้าของวันรุ่งขึ้น เขาจะเอาห่อเหล่านี้ไปวางไว้ตามต้นไม้ในบริเวณวัด ด้วยถือว่าญาติที่ตายไปจะมาขอรับของอยู่ที่นั้น เสร็จแล้วก็กรวดน้ำอุทิศส่วนกุศลไปให้

          รุ่งเช้าก็นำเอาอาหารส่วนหนึ่งไปใส่บาตรพระสงฆ์แล้วเลี้ยงเช้าเพลแด่พระสงฆ์ พระสงฆ์ท่านจะแสดงธรรมเกี่ยวแก่เรื่องนี้ให้ฟังเสร็จแล้วก็อุทิศส่วนกุศลไปให้เป็นเสร็จพิธี

10. บุญข้าวสาก

         การเขียนชื่อใส่ลงในพาข้าว (สำรับ) เรียกข้าวสาก (สลาก) การทำบุญมีการให้ทานเป็นต้น เกี่ยวแก่ข้าวสากเรียกบุญข้าวสาก เพราะมีกำหนดการทำในเดือนสิบจึงมีชื่ออีกอย่างหนึ่งว่าบุญเดือนสิบ

          มูลเหตุแห่งการทำ มีเรื่องเล่าไว้ในพระธรรมบทว่า บุตรชายของกดุมพีก์คนหนึ่งพ่อตายยังเหลือแต่แม่หาหญิงสาวมีตระกูล และมีอายุรุ่นราวคราวเดียวกันมาให้เป็นภริยา แต่นางไม่มีบุตร แม่จึงหาหญิงสาวคนใหม่มาให้เป็นภริยาอีก นางคนนี้มีบุตร เมียหลวงคิดอิจฉาเมียน้อย คิดหาอุบายจะฆ่าเมียน้อยให้ตาย จึงพูดกับเมียน้อยว่าถ้าเจ้าตั้งครรภ์จงบอกแก่ข้า นางเมียน้อยพอตั้งครรภ์ก็บอกเมียหลวง เมียหลวงให้กินยาแท้งออก ครั้งที่สองก็เหมือนพอมีครรภ์ครั้งที่สามนางไม่บอก นางหลบหนีอาศัยอยู่บ้านญาติ  จนท้องแก่เมียหลวงตามมาทันบังคับให้กินยาคราวนี้ไม่แท้งเพราะครรภ์แก่ ลูกในท้องนอนขวางอัดหัวใจตาย ก่อนจะตายนางเมียน้อยได้ผูกเวรเมียหลวงว่า ขอให้ข้าเกิดเป็นนางยักษิณี ให้ได้เคี้ยวกินมันและลูกของมัน แล้วเมียน้อยก็ตายไปเกิดเป็นแมว เมียหลวงถูกผัวฆ่าตายไปเกิดเป็นไก่ในเรือนเดียวกัน พอไก่ไข่ออกมา แมวก็เคี้ยวกินไข่ ครั้งที่สองก็กินอีก ครั้งที่สามแมวก็กินทั้งไข่และแม่ไก่ แม่ไก่ก่อนจะตายได้ผูกเวรต่อแมวไว้ แม่ไก่เกิดเป็นนางเสือเหลือง แมวเกิดเป็นนางเนื้อ พอนางเนื้อมีครรภ์เสือก็เคี้ยวกินลูกเนื้อ ครั้งที่สองก็กิน ครั้งที่สามกินทั้งแม่ทั้งลูก ก่อนแม่เนื้อจะตายได้ผูกเวรต่อแม่เสือไว้ แม่เนื้อเกิดเป็นนางยักษิณี เสือเหลืองเกิดเป็นนางกุลธิดาในเมืองสาวัตถี เมื่อเติบโตได้แต่งงานกับชายคนหนึ่ง พอคลอดบุตรคนแยกนางยักษิณีปลอมตัวเป็นหญิงสหายไปเยี่ยม ได้โอกาสก็หยิบทารกกินเสีย ครั้งที่สองก็เหมือนกัน  ครั้งที่สามนางหนีไปอยู่บ้านผัว พอไปถึงสระโบกขรณีนางอยากจะอาบน้ำ จึงส่งบุตรให้ผัวอุ้ม อาบแล้วรับเอาบุตรมาอุ้มให้กินนม ผัวกำลังลงอาบน้ำ เห็นนางยักษิณีตามมา จึงเรียกผัวให้ขึ้นจากสระ พากันอุ้มบุตรวิ่งไปยังพระเชตวันมหาวิหาร

         ขณะนั้น พระพุทธองค์กำลังเทศน์สอนประชาชนอยู่ผัวเมียนำบุตรน้อยของตน เข้าไปมอบกายถวายตัวต่อพระพุทธเจ้า ส่วนนางยักษิณีวิ่งตามไปหยุดยืนอยู่ข้างนอกสมุนเทวดายืนกั้นกางไว้ พระองค์ตรัสเรียกพระอานนท์ให้ไปตามนางยักษิณีเข้ามา แล้วสั่งสอนมิให้พยาบาทอาฆาตกัน ถ้าจองเวรกันก็จะเป็นเวรต่อกันหลายกัปหลายกัลป์ เหมือนแมวเป็นเวรกับหนู งูเป็นเวรกับจอนฟอน(พังพอน) กาเป็นเวรกับนกเค้า หมีเป็นเวรกับไม้สะคร้อ แล้วตรัสสั่งให้นางกุลธิดานำนางยักษิณีไปเลี้ยงไว้ นางได้นำนางยักษิณีไปไว้ที่เทิบมอง แอ่งน้ำ คีไฟชายคา กองขี้ฝอย ประตูบ้าน สถานที่เหล่านี้นางยักษิณีไม่พอใจ จึงจัดให้อยู่ที่แจ้ง (เข้าใจว่าเป็นหัวนา คือ ตาแฮก) แล้วเลี้ยงรักษาด้วยดีด้วย

         นางยักษิณีรู้เกณฑ์ฟ้าฝนดี ปีไหนจะแล้งหรือท่วมบอกหญิงสหายให้ทราบ หญิงสหายทำนาได้ผลดี ชาวบ้านได้ทราบความจริง พากันนับถือนางยักษิณี นำข้าวปลามาเลี้ยงอย่างอุดมสมบูรณ์ จนนางยักษิณีได้เอาของเหล่านี้ถวายเป็นสลากภัตวันละแปดองค์ อาศัยเหตุนี้คนจึงพากันทำบุญข้าสาก ถือเป็นประเพณีสืบมาจนถึงทุกวันนี้

            พิธีทำ เมื่อถึงวันขึ้น 14 ค่ำ เดือน 10 ญาติโยมพากันจัดอาหารคาวหวาน และพวกพลูบุหรี่ ไว้เหมือนในวันที่ทำข้าวประดับดิน พอรุ่งขึ้นเป็นวันขึ้น 15 ค่ำ เขาจะนำอาหารไปใส่บาตร พอถึง 4 โมงเช้า พระสงฆ์จะตีกองโฮมญาติโยมจะนำพาข้าวของตนออกมารวมกัน ณ ศาลาโรงธรรม เขียนชื่อเจ้าภาพลงในกระดาษ ม้วนใส่ลงในบาตร เมื่อพร้อมกันแล้ว หัวหน้านำว่าคำถวายสลากภัตจบแล้วยกบาตรสลากไปให้พระท่านจับ ใครถูกองค์ใดก็นำไปถวายองค์นั้น ก่อนแต่จะถวายนำพาข้าวหนึ่งพามาตั้งไว้ตรงหน้าพระเถระ  แล้วกล่าวคำอุปโลกน์การกล่าวคำอุปโลกน์นี้เป็นเรื่องของพระสงฆ์

             คำอปโลกน์  อยัง  ปฐมภาโคเถรัสส  ปาปุณาติ  อวเสลา ภาคา อัมหากัง ปาปุณันตุ ภิกขู จ สามเณรา จ คหัฎฐา จ ยถาสุขัง  ปริภุญชันตุ ว่าดังนี้ 3 หน จบแล้ว พระสงฆ์ทั้งปวงรับพร้อมกันว่า สาธุ แล้วยกพาข้าวเข้าไป ถวายตามสลาก

            อปโลกน์กรรมเป็นวินัยกรรม ถ้าได้อุปโลกน์แล้ว คฤหัสถ์จะกินหรือถือเอาไปก็ไม่เป็นบาป  เพราะพระท่านได้อนุญาติให้แล้ว พอพระฉันเสร็จแล้วท่านจะยถาสัพพีให้ญาติโยมจะพากันกรวดน้ำอุทิศส่วนกุศลไปให้เป็นเสร็จพิธี

11. บุญออกพรรษา

       การออกจากเขตจำกัด ไปพักแรมที่อื่นได้เรียกออกพรรษา พรรษาหมายถึงฤดูฝน ปีหนึ่งมี 4 เดือน คือตั้งแต่แรม 1 ค่ำ เดือน 8 ถึง ขึ้น 15 ค่ำ เดือน 12 ในระยะ 4 เดือน 3 เดือนต้นให้เข้าพรรษาก่อน เข้าครบกำหนด 3 เดือน เปลี่ยน การทำบุญมีให้ทานเป็นต้น เกี่ยวกับการออกพรรษานี้ เรียกบุญออกพรรษา เพราะมีกำหนด การทำในระหว่างเดือนสิบเอ็ด จึงมีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า บุญเดือนสิบเอ็ด

          มูลเหตุแห่งการทำ  เพื่อเปิดโอกาสให้พระภิกษุสงฆ์ ได้มีโอกาสว่ากล่าวตักเตือนกันได้ ให้พระภิกษุสงฆ์เที่ยวอบรมศีลธรรม และบวชกุลบุตรสืบต่ออายุพระพุทธศาสนา ให้พระภิกษุสงฆ์ได้ไปเยี่ยมยามถามสารทุกข์สุกดิบ บิดา มารดา เป็นต้น ให้พระภิกษุได้มีเวลาหาผ้ามาผลัดเปลี่ยน

         พิธีทำ ในวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 11 ตั้งแต่เช้ามืดมีระฆังพระสงฆ์ไปรวมกันที่โบสถ์ แสดงอาบัติแล้วทำวัตรเช้า จบแล้วไม่ต้องสวดพระปาฏิโมกข์ทำปวารณาแทนการทำปวารณา คือเปิดโอกาสให้ว่ากล่าวตักเตือนกันได้ก่อนจะปวารณาให้ตั้งยัตติก่อน จะปวารณาองค์ละ 1-2 หรือ 3 จบ ถ้า 3 จบให้ว่าดังนี้

            สวดญัตติปวารณา พระเถระขึ้นนั่งบนอาสน์แล้วตั้งญัตติว่า สุณาตุ เม ภันเต สังโฆ อัชช ปวารณา ปัณณรสี ยทิ สังฆัสส ปัตตกัลลัง สังโฆ เตวาจิกัง ปวาเรยย แล้วลงจากอาสน์ นั่งหันหน้าลงมาหาสงฆ์ กล่าวคำปวารณาต่อสงฆ์ว่า สังฆัง อาวุโส ปวาเรมิ ทิฏเฐน วา สุเตน วาปริสังกาย วา วทันตุ มัง อายัสมันโต อนุกัมปัง อุปาทาย ปัสสันโต ปฏิกกริสสามิ ว่าดังนี้ รูปละ 3 หน แล้วว่าตามลำดับแก่อ่อน เปลี่ยน อาวุโส เป็นภันเต

              พอจบคำปวารณาแล้ว พระเถระจะให้โอวาสตักเตือนพระสงฆ์ ให้เล็งเห็นความสำคัญในการปวารณาคนเราต่างมีทิฐิมานะด้วยกันทั้งนั้น ถ้าไม่ปวารณาไว้ก่อนเวลาไปทำผิดพลาดเข้า จะไปตักเตือนว่ากล่าวก็จะถือว่าละลาบละล้วงล่วงเกิน ถ้าได้ปวารณากันไว้ ว่ากล่าวตักเตือนกันได้ จบโอวาทแล้วก็เป็นอันเสร็จพิธีออกพรรษาปวารณา

              ใต้ประทีป ในวันออกพรรษา พระสงฆ์จะจัดทำเรือไฟขึ้นไปวัด ตรงหน้าโบสถ์ใช้เสาไม้และต้นกล้วย 4 ต้น พื้นปูด้วยกาบกล้วย มีหัวหางคล้ายเรือ ตอนกลางคืนนำธูปเทียนไปจุดบูชา ถือว่าทำเป็นพุทธบูชาได้บุญกุศลมากมีตัวอย่าง เช่น พระอนุรุทธเถระ เป็นพระอรหันต์ได้รับความยกย่องว่ามีตาทิพย์ ทั้งนี้ก็เกิดจากอานิสงฆ์ ได้ให้ประทีปเป็นทาน

         มูลเหตุแห่งการทำ  มีเรื่องเล่าไว้ในพระธรรมบทว่า ครั้งหนึ่ง พระภิกษุชาวเมืองโกสัมพีวิวาทกัน พระพุทธเจ้าตักเตือนไม่ฟัง พระองค์จึงเสด็จไปจำพรรษาที่ป่ารักชิตวัน ได้ช้างและลิงเป็นอุปฐาก ช้างตักน้ำต้มน้ำถวาย ลิงหาผลไม้รวงผึ้งน้ำผึ้งถวาย รวงผึ้งที่คั้นเอาน้ำน้ำถวายแล้วนั้นผู้มีศรัทธาทำเทียนไปถวายเป็นพุทธบูชา ได้บุญกุศลมาก จึงมีประเพณีทำต้นดอกเผิ้งไปถวายสืบมาจนทุกวันนี้

            พิธีทำ ในวันออกพรรษานั้น ผู้มีศรัทธาจะนำหอผาสาทเผิ้ง คือจัดหาไม้ไผ่มาจักตอกสานให้เป็นหอ เอากาบกล้วยมาแทงหยวก แอ้มและมุงด้วยกาบกล้วย เอาผึ้งต้มให้เปื่อยแล้วจุ่มทำเป็นดอกๆ แล้วนำไปเสียบตามหลังปราสาท ข้างในหอมีขนม ข้าวต้ม กล้วย อ้อย สาด หมอน ฝ้าย ข้างนอกแขวนด้วยกระดาษดินสอ ไม้ขีดไฟ ได้เวลาทุ่มเศษๆ ก็แห่ออกไปทอดที่วัด เวียนรอบศาลาโรงธรรม 3 รอบ แล้วนำไปถวายพระ พระท่านรับแล้วอนุโมทนาเป็นเสร็จพิธี

          ปล่อยเฮือไฟ เรือทีทำด้วยท่อนกล้วยหรือไม้ไผ่ต่อเป็นลำเรือยาวประมาณ  5-6  วา ข้างในมีขนม ข้าวต้ม เป็นต้น ข้างนอกเรือมีดอกไม้ ธูป เทียน ตะเกียง กะไต้ สำหรับจุดให้สว่างไสวก่อนจะปล่อยเรือไป เรือชนิดนี้โบราณเรียก เฮือไฟ

          มูลเหตุแห่งการทำ การทำเรือไฟทำเพื่อบูชารอยพระพุทธเจ้า เรื่องเดิมมีปรากฏอรรถกถาปุณโณวาทสูตรว่า ครั้งเมื่อพระพุทธเจ้าเสด็จไปยังฝั่งแม่น้ำนัมมทาแม่น้ำนี้เป็นที่อยู่อาศัยของพระยานาค พระยานาคได้ต้อนรับและอาราธนาให้พระพุทธเจ้าเสด็จไปเมืองนาค แล้วพระยานาคทำการบูชาพระพุทธเจ้า พระองค์ได้แสดงธรรมโปลดพระยานาค ก่อนจะเสด็จพระยานาคได้ทูลขอให้พระองค์ประทับรอยพระบาทไว้ ณ ริมฝั่งแม่น้ำนัมมทา  พระองค์ได้ประทับรอยพระบาทไว้  รอยพระบาทที่พระองค์ได้ประทับไว้นี้ เป็นสถานที่ที่สักการบูชาของเทวดาและมนุษย์ตลอดถึงสัตว์ ผู้ซึ่งต้องการบุญกุศลพากันไปกราบไหว้สืบมาจนกระทั่งทุกวันนี้

            พิธีทำ สำหรับบ้านที่อยู่ใกล้แม่น้ำ เมื่อถึงวันออกพรรษา จะพากันหาท่อนกล้วยหรือไม้ไผ่มาต่อเป็นลำเรือยาวประมาณ 5-6 วา ทำท้ายหัวเหมือนเรือธรรมดา แคมเรือยกขึ้นสูงหนึ่งเมตร ทำราวทั้งสองข้างไว้เพื่อจุดกะไต้ตะเกียงหรือโคมไฟ จัดอาหารการมีข้าวปลา ฝ้ายในไหมหลอด เสื้อผืน แพรวาไว้ข้างใน พอเวลาบ่ายห้าโมง นิมนต์พระสงฆ์สวดมนต์จบแล้ว ญาติโยมประดับตกแต่งเรือด้วยดอกไม้ธูปเทียน พอเวลาย่ำค่ำก็จุดไฟในเรือแล้วปล่อยไปตามแม่น้ำ

        เมืองใหญ่ ๆ เช่นเมืองอุบล ประชาชนจะพากันทำเรือไฟถือถือเป็นประจำทำมาตลอด ทุกวันนี้ยิ่งทำเป็นกรณีพิเศษ คือทำเป็นเรือลำใหญ่และยาว การประดับตกแต่งแต่ก่อนใช้กะไต้ เดี๋ยวนี้ใช้ไฟฟ้าดูแล้วสว่างไสวน่าดูน่าชมยิ่งนัก วัดในเทศบาล 20 วัด ประชาชนแต่ละวัดจะทำในนามของวัด ทุกคุ้มจะขนสัมภาระไปทำเรือไฟอยู่เหนือท่าน้ำวัดสุปัฏน์ ได้เวลาหนึ่งทุ่มจะปล่อยเรือไฟให้ไหลลงไปตามแม่น้ำมูล ในการทำเรือไฟนี้ก็มีการประกวดชิงรางวัลเหมือนกับต้นเทียน

         การทำเรือไฟของคนโบราณ จุดประสงค์ก็เพื่อบูชารอยพระพุทธเจ้าที่พระองค์ประทานให้แก่พระยานาค ณ ฝั่งแม่น้ำนัมทานทีโน้น แต่ข้าพเจ้าคิดว่าบรรพบุรุษของเราชาวอีสาน ท่านทำเรือไฟฝากเป็นปริศนาไว้ให้ลูกหลานของท่านว่า ต่อจากนี้ไป บ้านอื่น เมืองอื่น เขาจะต่อเรือยนต์ทำเรือกลไฟ เรือเดินสมุทรทะเลเดินได้รอบโลก ไปมาค้าขายรบราฆ่าฟันกันสะดวกสบาย ไม่ต้องใช้ถ่อใช้พายไม่ทำด้วยท่อนกล้วยหรือไม้ไผ่ เขาจะใช้เหล็กหรือโลหะดี ๆ นี่พ่อทำไว้ให้ดูเป็นตัวอย่าง  เมื่อวันนั้นมาถึงลูกจะไม่โง่งม ข้อนี้เท็จจริงโปรดพิจารณาดู

           ลอยกระทง  การลอยกระทงก็ทำเพื่อบูชารอยพระพุทธบาทเช่นกัน แต่เป็นประเพณีทางภาคกลาง เขาทำในระหว่างเพ็ญเดือนสิบสอง เมื่อคนภาคกลางมาอยู่ภาคอีสานก็เอาประเพณีลอยกระทงมาทำพร้อมกับปล่อยเรือไฟในวันเพ็ญเดือนสิบเอ็ดด้วย

          ส่วงเฮือ การนำเรือมาแข่งกัน เรียกส่วงเฮือ วัดที่อยู่ใกล้แม่น้ำมักจะมีเรือแข่ง การแข่งกำหนดเอาเดือน 11 จะเอาวันไหนก็ได้ การแข่งเรือเป็นการสนุกสนามากเป็ฯการวิสาสะพบปะกันในระหว่างเพื่อนบ้าน

          ผ้าจำนำพรรษา ผ้าที่พระภิกษุจะรับได้ต่อเมื่อจำพรรษาแล้ว มีเวลาที่จะถวายและภิกษุจะรับได้ ตั้งแต่แรม 1 ค่ำ เดือน 11 ซึ่งเป็นวันออกพรรษา จนถึงวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 4 มีเวลาถวายถึง 5 เดือน ถ้าถวายหรือรับเลยกำหนดนี้ ไม่เรียกว่าผ้าจำนำพรรษา ผ้านี้ทายกทายิกานิยมถวายในวันออกพรรษา

12. บุญกฐิน

              ผ้าที่ใช้สดึงทำเป็นกรอบขึงเย็บจีวร เรียกผ้ากฐิน ผ้ากฐินนี้มีกำหนดเวลาทำถวายเพียง 1 เดือน คือ ตั้งแต่ แรม 1 ค่ำ เดือน 11 ถึงเพ็ญเดือน 11 เพราะมีกำหนดทำในระหว่าเดือน ๑12 จึงมีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งว่าบุญเดือนสิบสอง

              มูลเหตุแห่งการทำ มีเรื่องเล่าไว้ว่า ภิกษุชาวเมืองปาฐา 30 รูป พากันไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ณ พระเชตวันมหาวิหาร ไปไม่ทันวันเข้าพรรษา จึงพักจำพรรษาที่เมืองสาเกต ออกพรรษาแล้วพากันเดินกรำฝนทนแดดมีจีวรเปียกชุ่มไปด้วยน้ำฝน พอไปถึงแล้วก็เข้าเฝ้าพระองค์ทรงเห็นความลำบากของภิกษุเหล่านั้น จึงทรงอนุญาตให้รับผ้ากฐินได้

              ฝ่ายนางวิสาขามหาอุบาสิกา เมื่อได้รับพุทธประสงค์แล้ว ก็นำผ้ากฐินไปถวายแด่พระสงฆ์ มีพระพุทธเจ้าเป็นประธาน นางจึงเป็นคนแรกที่ถวายผ้ากฐิน การทำบุญกฐินจึงถือเป็นประเพณีตลอดมาจนถึงทุกวันนี้

          พิธีทำ  ผู้มีศรัทธาปรารถนาจะถวายกฐิน ณ วัดใดวัดหนึ่งให้ เขียนสลาก (ใบจอง) ไปติดไว้ผนังโบสถ์บอกชื่อตัว ชื่อสกุล ตำแหน่งและที่อยู่ของตน ให้ชัดเจนการทำดังนี้เพื่อไม่ให้ผู้อื่นจองทับ เพราะในปีหนึ่งวัดจะรับกฐินได้เพียงกองเดียว เมื่อจองแล้วก็จัดหาเครื่องบริขารและบริวารกฐินไว้ บอกญาติเหล่าพี่น้องให้มาร่วมทำบุญถึงวันงานก็นิมนต์พระสงฆ์มาเจริญพระพุทธมนต์ฟังเทศน์ตอนกลางคืนก็มีหมอลำแสพงันตลอดคืน รุ่งขึ้นถวายอาหารบิณฑบาต แล้วแห่กฐินไปทอดที่วัด แห่รอบขวาศาลาโรงธรรม 3 รอบ แล้วนำกฐินไปรวมไว้ที่ศาลาโรงธรรม หัวหน้านำไหว้พระรับศีลว่าคำถวายกฐินแล้วยกผ้ากฐินไปถวายพระสงฆ์รับแล้วถ้าเป็นผ้าสำเร็จรูปคือไม่ต้องเย็บย้อมพระสงฆ์รับแล้วจะทำการอปโลกน์ ยกให้ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งเป็นผู้รับ ต่อจากนั้นยกผ้าบริวารไปถวาย แล้วพระท่านจะทำการอนุโมทนาเป็นเสร็จพิธี สำหรับผู้ถวายต่อจากนั้นพระสงฆ์จะนำผ้ากฐินไปในโบสถ์ เพื่อทำการกรานอนุโมทนากฐินเป็นเสร็จพิธีผู้รับ

            แต่ถ้าผ้ากฐินจะต้องตัดเย็บย้อมก่อน พอพระสงฆ์รับแล้วท่านจะอนุโมทนา แล้วไปทำพิธีอุปโลกน์ ในโบสถ์จึงตัดเย็บย้อมจีวร แล้วทำการกรานกฐินและอนุโมทนากฐิน ภายหลังเป็นอันเสร็จพิธีฝ่ายผู้รับ

            เนื่องจากกฐินเป็นพุทธบัญญัติ ผู้ถวายกฐินได้บุญกุศลมาก ผู้รับก็ได้อานิสงฆ์มาก ผู้รับก็ได้อานิสงฆ์มาก การทำแต่ละอย่างต้องให้ถูกต้อง ถ้าทำไม่ถูกต้องแทนที่จะได้บุญ กลับเป็นการทำบาปกฐิน จึงจำต้องศึกษาให้เข้าใจ พิธีทำเกี่ยวแก่บุญกฐินดังต่อไปนี้

            การจอง ให้เขียนใส่กระดาษแผ่นผ้าว่า ข้าพเจ้า มีศรัทธา จักนำกฐินมาถวายแด่พระภิกษุสงฆ์ ในอาวาสนี้ภายในเดือนสิบสอง ขอพระภิกษุจงอยู่รับกฐินของข้าพเจ้าด้วยเทอญ แล้วเขียนชื่อ นามสกุล ตำแหน่งที่อยู่ของตนลงข้างท้าย ถ้าวันบุญได้กำหนดลงไปแน่นอนแล้ว ก็ให้เขียนวันที่ เดือน พ.ศ. ลงไปให้ชัดเจนด้วย

          กฐิน กฐินมี 2 อย่าง คือ จุลกฐินและมหากฐินจุลกฐินเป็นกฐินเล็ก หรือกฐินแล่น มหากฐินเป็นกฐินใหญ่ จุลกฐินทำให้เสร็จในวันเดียวเริ่มแต่การปั่นด้าย ทอผ้าเย็บ ย้อมถวาย ต้องทำให้เสร็จในวันเดียว กฐินชนิดนี้นานๆ จึงจะมีคนทำ มหากฐินเป็นกฐินที่มีบริวารมากมีเวลาทำมาก มีคนนิยมทำมาก เพราะถือว่าได้บุญกุศลมาก

          ขนาดผ้ากฐิน ผ้ากฐินต้องทำให้ได้ขนาด สำหรับผ้าสบงให้ยาว 6 ศอก กว้าง 2 ศอก ผ้าจีวรและสังฆาฏิยาว 6 ศอก กว้าง 4 ศอก ถ้าผู้รับเล็กให้ลดลงตามส่วน

          ผ้าที่ควรทำกฐิน ผ้าที่ควรทำเป็นกฐิน คือ

1. ผ้าใหม่

2. ผ้ากลางเก่ากลางใหม่

3. ผ้าเก่า

4. ผ้าบังสกุล

5. ผ้าตกตามร้านตลาด

    ส่วนผ้าที่ไม่ควรทำผ้ากฐิน คือ

1. ผ้ายืมเขามา

2. ผ้าทำนิมิตรได้มา

3. ผ้าที่พูดเลียบเคียงได้มา

4. ผ้าเป็นนิสสัคคีย์

5. ผ้าที่ขโมยเขามา เป็นต้น

           บริขารบริวารกฐิน บริขาร ๙ เป็นบริขารที่จำเป็นขาดไม่ได้ คือ

1. บาตร

2. ผ้าสังฆาฏิ

3. ผ้าจีวร

4. ผ้าสบง

5. มีดโกน

6. เข็ม

7. ผ้าประคตเอว

8. ผ้ากรองน้ำ ส่วนบริขารได้แก่เครื่องใช้สอยเช่นผ้าปูนั่ง ผ้าอาบน้ำ ผ้าห่มหนาว เสื่อ หมอน ถ้วย โถ โอ จาน เป็นต้น สิ่งเหล่านี้มีก็ได้ ถือว่าไม่ห้าม

          ผู้ควรทอดกฐิน ผู้มีศรัทธา จะเป็นภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา หรือเทวดา มาร พรหมคนใดก็ได้ ซึ่งมี บริขาร สามารถจะถวายให้แก่ภิกษุได้รับประโยชน์ทางพระวินัยได้ ย่อมเป็นผู้ที่ควรทอดกฐินได้ทั้งนั้น

         ผู้ที่ควรได้รับทอดกฐิน ภิกษุผู้จำพรรษาครบ 3 เดือน และมีจำนวนไม่ต่ำกว่า 5 รูป ถ้าต่ำกว่าใช้ไม่ได้ แม้จะไปนิมนต์มาจากวัดอื่นก็ไม่ได้ ภิกษุผู้ควรรับผ้าองค์กฐินได้แก่พระเถระผู้ใหญ่ในสงฆ์ 1 เป็นผู้มีจีวรเก่ากว่าเพื่อน  1  เป็นผู้ฉลาดสามารถที่จะทำการกรานกฐินให้ถูกต้อง

 ผู้ประกอบด้วยลักษณะ 3 อย่าง ใดอย่างหนึ่ง สมควรได้รับผ้าองค์กฐิน

       การทอดกฐิน การถวายกฐินไม่เหมือนการถวายทานอย่างอื่น ผู้ถวายจะพอใจในพระภิกษุรูปใด จะยกไปถวายรูปนั้นไม่ได้ ต้องมอบให้เป็นหน้าที่ของพระภิกษุสงฆ์ท่านจะให้ใครท่านจะอปโลกน์ให้ ถ้าสงฆ์พร้อมกันจึงจะทอดให้รูปนั้นได้

           คำอปโลกน์ รูปที่ 1 ว่า ผ้ากฐินกับทั้งผ้าบริวารนี้เป็นของปัจจัยทานาธิบดีผู้วิเศษ มีเจตนาน้อมนำมาถวายแด่พระภิกษุสงฆ์ ผู้จำพรรษาในโอวาสนี้ สิ้นไตรมาส 3 เดือน ก็แลผ้ากฐินนี้เป็นของบริสุทธิ์สะอาด อากาสโตโอติณณสะทิสะเอวะ เปรียบประดุจผ้าทิพย์อันเลื่อนลอยตกมาจากอากาศ จะได้จำเพาะเจาะจงแก่พระภิกษุสงฆ์รูปใดรูปหนึ่งหามิได้ บัดนี้สงฆ์จะเห็นสมควรแก่พระภิกษุรูปใดขอจงสมมติให้แก่พระภิกษุรูปนั้นเถิด

        รูปที่ 2 ว่า ผ้ากฐินทานกับทั้งบริวารนี้ ข้าพเจ้าพิจารณาเห็นสมควรแก่........ ซึ่งเป็นพระเถระเป็นประมุขประธานในสงฆ์ทรงไว้ซึ่งสีลสุตาทิคุณ มีความฉลาดรอบรู้ในอันที่จะกระทำกฐินนัตถารกิจ ให้ถูกต้องตามวินัยนิยมบรมพุทธนุญาต ถ้าภิกษุรูปใดไม่เห็นสมควรขอได้ทักท้วงขึ้นท่ามกลางระหว่างสงฆ์ ถ้าเห็นสมควรขอให้อนุโมทนาสาธุขึ้นพร้อม ๆ กัน

        เมื่อว่า คำอุปโลกน์เสร็จแล้ว จะทำการสวดญัตติต่อ พระสงฆ์นั่งให้ ได้หัตถบาสวางผ้าไว้ตรงหน้า ภิกษุสองรูปสวดญัตติ

        คำสวดญัตติ สุณาตุ เม ภันเต สังโฆ , อิทัง สังฆัสส กฐินทุสสัง อุปปันนัง , ยทิ สังฆัสส ปัตตกัล ลัง , สังโฆ อิมัง กฐินทุสสัง (อิตถันนามัสส ภิกขุโน) ทเทยย กฐินัง อัตถริตุง , เอสา ญัตติฯ สุณาตุ เม ภันเต สังโฆ อิทัง สังฆัสส กฐินทุสสัง อุปปันนัง , สังโฆ อิมัง กฐินทุสสัง (อิตถันนามัสล ภิขุโน) เทติ , กฐินัง อัตถริตุง ยัสสายัสมโต ขมติ , อิมัสส กฐินทุสสัสส (อิถันนามัสส ภิกขุโน) ทานัง กฐินัง อัตถริตุง , โส ตุณหัสส ยัสส นักขมติ , โส ภาเสยยฯ ทินนัง อิทัง สังเฆน , กฐินทุสสัง (อิตถันนามัสส ภิกขุโน) กฐินนัง อัตถริตุง , ขมติ สังฆัสส , ตัสมา ตุณหี, เอวเมตัง ธารยามิฯ ในวงเล็บ อิตถันนามัสส ภิกขุโน ถ้าจะเปลี่ยน ถ้าผู้รับ ฉายาว่า สุวัณโณ ก็เปลี่ยนเป็น สุวัณณัสส ภิกขุโน

          ถ้าผ้ายังมิได้ตัดก็เอาไปตัด ตัดแล้วเย็บย้อมตากให้แห้งแล้วนำมากราน ถ้าเป็นผ้าสำเร็จรูป พอสวดญัตติแล้วกรานกฐิน ต่อไปทีเดียว

         การกรานผ้ากฐิน เมื่อผ้าพร้อมแล้ว ภิกษุก็จะรับกฐิน กระทำการถอนผ้าเก่าทั้งหมด แล้วพินทุและอธิษฐานผ้าใหม่ทุกตัว จะกรานสบง จีวร หรือ สังฆาฏิตัวใดตัวหนึ่งก็ได้ ให้กรานเพียงตัวเดียว ถ้าเป็นผ้าสำเร็จรูปกรานสังฆาฏิก็ได้ ถ้าเป็นผ้าตัดใหม่ ใช้ตัดผ้าสบง เพราะสบงตัดเย็บย้อมง่ายกว่า เวลากรานก็เอาผ้าสบงกราน คือภิกษุผู้รับกฐินหันหน้ามายังสงฆ์ ว่า นโม 3 จบ แล้วกรานสบงว่า อิมินา อันตรวาสเกน  กฐินัง อัตถรามิ  3 หน เป็นอันเสร็จพิธีกราน ต่อไปว่าคำอนุโมทนา

        คำอนุโมทนา ภิกษุผู้รับกฐินเป็นผู้นำว่า นโม ๓ จบ พร้อมกันเสร็จแล้วผู้รับกฐินหันหน้าลงมายังสงฆ์ กล่าวคำอนุโมทนาว่า อัตถตัง อาวุโส สังฆัสส กฐินัง ธัมมิโก กฐินนัตถาโร อนุโมทามิ 3 จบ แล้วพระสงฆ์ว่าคำอนุโมทนาพร้อมกันว่า อัตถตัง ภันเต สังฆัสส กฐินัง ธัมมิโก , กฐินัตถาโร อนุโมทามิ 3 หน เป็นอันเสร็จพิธี เกี่ยวแก่การกรานกฐินเพียงเท่านี้

       อานิสงส์กฐิน ภิกษุผู้รับและอนุโมทนากฐินได้อานิสงส์ 5 คือ

1. เที่ยว ไปไม่บอกลาภิกษุรูปใดรูปหนึ่งก็ได้

2. อยู่ ปราศจากไตรจีวรก็ได้

3. ฉันอาหารเป็นวงล้อมตั้งแต่ 5 รูปขึ้นไปก็ได้

4. เก็บจีวรได้ตามปรารถนา

5. ลาภที่เกิดขึ้นในวัดได้แก่ ภิกษุที่จำพรรษาในวัดและได้อานิสงส์ทั้ง 5 นี้ยื่นออกไปถึงเพ็ญเดือน 4

         ผู้ถวายได้อานิสงส์ 5 คือ 1 เป็นที่รักใคร่ของคนทั้งหลาย

2. มีเกียรติฟุ้งไปในสารทิศ

3. เป็นผู้แกล้วกล้าอาจหาญ

4. ไม่หลงตาย

5. ตายแล้วไปสู่สวรรค์

      กัปหรือกัลป์ โบราณแสดงอานิสงส์แห่งการทำดีไว้ว่าอานิสงส์เท่านั้นเท่านี้กัป พึงทราบคำว่ากัป ท่านอุปมาไว้ว่า มีภูเขาลูกหนึ่งสูงและใหญ่ 1 โยชน์ ร้อยปีเทพเจ้านำเอาผ้าทิพย์เนื้อละเอียดมากวาด จนภูเขาลูกนั้นราบเรียบเสมอพื้นดิน เรียกกัปหนึ่ง อีกอุปมาหนึ่ง มีเมือง ๆ หนึ่งกว้าง 4 โยชน์ สูง 1 โยชน์ ร้อยปีเทพเจ้านำเอาเมล็ดผักกาดมาทิ้งลง 1 เมล็ด จนเต็มเป็นกัปหนึ่ง

         บุญผ้าป่า ผ้าไตรจีวรหรือสมณบริขารอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่ผู้มีศรัทธานำไปทิ้งไว้ตามป่า ตามถนนหนทาง ตามป่าช้า หรือแขวนไว้ตามกิ่งไม้ เรียกว่าผ้าป่านิยมทำตั้งแต่ออกพรรษาแล้วเป็นต้นไป

          เมื่อพระภิกษุหาบังสกุลใช้เอง ภิกษุจะเที่ยวเร่ร่อนไปหาผ้าที่เขามัดศพ ที่เขาทิ้งไว้ตามกองขยะ มาเย็บเป็นจีวร ต่อมาพระองค์ทรงอนุญาตให้ใช้ผ้าบังสุกุล ญาติโยมจึงทำเป็นผ้าบังสกุล มอบถวายเองบ้าง แขวนไว้ตามกิ่งไม้บ้าง ที่เรียกกันว่าผ้าป่าทุกวันนี้  เมื่อภิกษุไปพบเข้าก็ถือว่าเป็นบุญลาภ จึงชักผ้านั้นมาใช้เป็นผ้าบังสกุล

        คำชักผ้าป่า อิมัง บังสุกุล จีวรัง อัสสามิกัง มัยหัง ปาปุณาติ ว่าดังนี้ 3 หน แล้วนำมาใช้เป็นผ้าบังสกุล

        บุญอัฏฐะ อัฏฐะ เป็นชื่อของบริขาร 8 มีบาตร เป็นต้น ผู้มีศรัทธาอยากจะถวายเป็นกฐินก็ทำไม่ได้เพราะขัดข้องด้วยสถานที่  คือไม่มีวัดจะทอดบ้าง ทำไม่ทันเวลาบ้าง จึงนิยมทำเป็นอัฏฐะ บริขาร บริวารคล้ายกฐินแต่การทอดการถวาย เหมือนทานธรรมดาสามัญ การทอดทานโดยมากมักอุทิศให้ญาติที่ล่วงลับไปแล้วห

ครองสิบสี่

           ครอง      คือระบบการปกครอง   ได้แก่    ตัวบทกฎหมายโบราณ    มี  14 ข้อ  เรียกว่าครองสิบสี่คือ

                 1.ทรงแต่งตั้งผู้ซื่อสัตย์สุจริต   เคารพยำเกรง   ขยันหมั่นเพียร   ให้เป็นอุปฮาชราชมนตรี   เป็นต้น

                 2. หมั่นประชุมอุปฮาชราชมนตรี   ช่วยกันบริหารบ้านเมืองให้เจริญรุ่งเรือง

                 3. ทรงตั้งอยู่ในทศพิธราชธรรม   10  ประการ  คือ 

                                 - ทาน  บริจาคทานแก่สมณพราหมณาจารย์   ยาจก   คนอนาถา

                                 - ศีล  ดำรงมั่นในปัญจศีล และอุโบสถศีลเป็นเนืองนิตย์

                                 - บริจาค  สละทรัพย์สร้างวัดวาอารามขุดน้ำบ่อก่อศาลา    เป็นต้น

                                 - อาชชวะ   มีใจเที่ยงตรงดำรงมั่นในศีลธรรม

                                 - มัททวะ   อ่อนโยน  ไม่แข็งกระด้าง

                                 - ตบะ   ชำระความชั่วจากจิตใจ

                                 - อักโกธะ   ไม่ดุร้าย 

                                 - อวิหิงสา   ไม่เบียดเบียน

                                 - ขันติ   อดทนต่อเหตุการณ์ณ์ต่าง ๆ

                                  - อวิโรธนะ   ไม่ยินดียินร้ายในสิ่งที่ควรยินดียินร้าย

               4. ถึงวันขึ้นปีใหม่  นิมนต์พระสงฆ์มาเจริญพระพุทธมนต์ และนำน้ำอบน้ำหอมมาสรงพระภิกษุสงฆ์

               5. ถึงวันขึ้นปีใหม่    ให้เสนาอามาตย์นำเครื่องบรรณาการ   น้ำอบน้ำหอมมามุธาภิเศกหดสรงเจ้าชีวิตของตน

               6. ถึงเดือนหก  นิมนต์พระสงฆ์มาเจริญพระพุทธมนต์    ถือน้ำพิพัฒสัตยาต่อเจ้ามหาชีวิต

               7. ถึงเดือนเจ็ดให้เลี้ยงมเหสักข์หลักเมือง  บูชาเทวดาทั้ง 4  คือ     ท้าวจาตุโลกบาล      อันได้แก่  ท้าวธตรัฐ   ท้าววิรุฬหก   ท้าววิรูปักข์   ท้าวกุเวร

               8. ถึงเดือนแปด   นิมนต์พระสงฆ์  มาชำฮะบำเบิกหว่าน  แฮ่ทรายตอกหลักบ้านเมือง

               9. ถึงเดือนเก้าป่าวเตินให้ประชาชนทำบุญข้าวประดับดิน   อุทิศส่วนกุศลแก่ญาติที่ล่วงลับไปแล้ว

              10. ถึงเดือนสิบ   ป่าวเตินให้ประชาชนทำบุญข้าวสาก    อุทิศส่วนกุศลแก่ญาติที่ล่วงลับไปแล้ว

              11. ถึงเดือนสิบเอ็ด   ให้ประชาชนไปทำบุญออกพรรษา

และไปนมัสการ  และมุธาภิเษกธาตุหลวง

               12. พอถึงเดือนสิบเอ็ด  ให้ทำบุญทอดกฐินตามวัดวาอารามต่างๆ

               13. ถึงเดือนสิบสอง ให้ไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินมารวมที่หน้า     พระลานหลวง  แห่เจ้าชีวิตไปสรงน้ำในแม่น้ำ   เพียวัด   จัดให้วัด  ที่อยู่ใกล้แม่น้ำ   มีเฮือส่วงวัดละหนึ่งลำ  ขึ้นสิบสามค่ำ  เป็นวันส่วงเฮือ

               14. ให้มีสมบัติคูณเมือง   หรือค่าควรเมือง  ครบ 14  อย่างคือ

                            (1)  หูเมือง  มีทูตานุทูตผู้ฉลาดมีปัญญาดี

                            (2)  ตาเมือง  มีนักปราชญ์สอนอรรถ  สอนธรรม

                            (3)  แก่นเมือง  มีพระสงฆ์ผู้แตกฉานในพระธรรมวินัย

                            (4) ประตูเมือง  มีอาวุธยุทโธปกรณ์ป้องกันอริราชศัตรู

                            (5) ฮากเมือง มีหูฮาทายเหตุร้ายและดี

                            (6)  เหง้าเมือง  มีเสนาอำมาตย์ผู้เที่ยงธรรม

                            (7) ขื่อเมือง  มีโยธาทหารผู้แกล้วกล้า

                            (8) ฝาเมือง  มีตากวนตาแสงผู้ซื่อสัตย์

                            (9) ขาง (แป) เมือง  มีเจ้านายตั้งอยู่ในศีลธรรม

                            (10) เขตเมือง  มีผู้ฉลาดดูพื้นที่ที่ตั้งเมือง

                            (11)  สติเมือง   มีคหบดีเศรษฐีและทวยค้า

                           (12)  ใจเมือง  มีแพทย์ผู้ฉลาดเชี่ยวชาญ

                           (13)  ค่าเมือง  มีภูมิภาคดี  มีราคาค่างวด

                           (14)  เมฆเมือง  มีเทวดาอาฮักหลักเมือง

ครองสิบสี่อีก

             ครองสิบสี่[3]ที่กล่าวมาแล้วข้างต้น      เป็นครองที่พระเจ้าแผ่นดินจะทำต่อไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินของท่าน  ส่วนครองสิบสี่เป็นครองที่ราษฎรจะทำต่อราษฎรด้วยกัน

                     1. เมื่อได้ข้าวใหม่หรือผลหมากรากไม้ใหม่    ให้บริจาคทานแด่ท่านผู้มีศีล   แล้วตนเองจึงบริโภค  และให้แจกแบ่งแก่ญาติพี่น้องด้วย

                     2. อย่าโลบล่ายตาชิงตายอย   อย่าจ่ายเงินแดง   อย่าแปลงเงินกว้าง   และอย่ากล่าวคำหยาบช้ากล้าแข็งต่อกัน

                      3. ให้เฮ็ดต้ายหรือกำแพงเฮือนของตน   แล้วปลุกหอบูชาเทวดาไว้ในสี่แจบ้านหรือแจเฮือน

                      4. ให้ล้างตีนก่อนขึ้นเฮือน

                      5. เมื่อถึงวันศีล   7- 8  ค่ำ  14-15  ค่ำ   ให้สมมาก้อนเส้า   สมมาแม่คีงไฟ  สมมาแม่ขั้นบันใด  สมมาปักตู   เฮือนตนอยู่อาศัย

                      6. ให้ล้างตีนก่อนจักนอนในเวลากลางคืน

                      7. เถิงวันศีล  เมียให้เอาดอกไม้  ธูปเทียน  สมมาผัว   และให้เอาดอกไม้ธูปเทียนไปถวายสังฆเจ้า

                      8. เถิงวันศีลดับ  ศีลเพ็ง   ให้นิมนต์พระสงฆ์มาสวดมนต์เฮือน   แล้วทำบุญใส่บาตร

                      9. เมื่อภิกษุมาบิณฑบาต  อย่าให้เพิ่นคอย  เวลาใส่บาตร     อย่าซูนบาตร   อย่าซูนภิกษุสามเณร   ยามใส่บาตรอย่าใส่เกิบ   อย่ากั้งฮ่ม   อ่าเอาผ้าปกหัว   อย่าอุ้มลูกจูงหลาน   อย่าถือศาสตราอาวุธ  ต่าง ๆ

                     10. เมื่อภิกษุเข้าปริวาสกรรม    ให้มีขันข้าวตอกดอกไม้    ธูปเทียน    และเครื่องอัฏฐะบริขาร

ไปถวายท่าน

                      11. เมื่อเห็นพระภิกษุสงฆ์ผ่านมา   ให้นั่งลงยกมือไหว้แล้วจึงค่อยเจรจา

                      12. อย่าเหยียบเงาเจ้าภิกษุ  ตนมีศีลบริสุทธิ์

                      13. อย่าเอาอาหารเงื่อน ทานให้แก่สังฆเจ้า  และอย่าเอาอาหารเงื่อนให้ผัวตนกิน

                      14. อย่าเสพกามคุณในวันศีล    วันเข้าพรรษา     วันออกพรรษา    วันมหาสงกรานต์   และวันเกิดของตน

             

อ้างอิง

พระมหาปรีชา ปริญญาโณ (เจ้าคุณพระศรีธรรมโศภน).ประเพณีโบราณไทยอีสาน.พิมพ์ครั้งที่ 6.               อุบลราชธานี : โรงพิมพ์ศิริธรรม, 2530

---

[1] อัพภาน หมายถึง การชักกลับมา, ในวินัยคือการรับภิกษุผู้ต้องอาบัติสังฆาทิเสส และได้ถูกทำโทษคืออยู่ปริวาสแล้วให้กลับคืนเป็นผู้บริสุทธิ์, การสวดประกาศเรื่องนี้ เรียกว่า สวดอัพภาน.

[2] ข้าวมธุปายาส เป็นอาหารสมัยพุทธกาล คือ ข้าวที่หุงเจือด้วยน้ำนม และน้ำผึ้งมีความเชื่อกันว่า ข้าวมธุปายาส เป็นอาหารวิเศษ ผู้ใดมีวาสนาได้กินแล้วจะมีร่างกายแข็งแรง ปราศจากโรคภัย อุดมด้วยสติปัญญา และเป็นสิริมงคลแก่ชีวิต